Ӧӌең Матр

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Пістің чонда чоохтазадырлар: Ӧӌең Матр алып кізі полтыр тіп. Ол, позының хыйыхтатхан чонына турызып, атығӌызын, сыдамахтығ кӱзін кӧзіттір. Ол туста хакас чонына чаанаң Моол ханы кір турӌаң полтыр. Ӧӌең Матр Моол ханынаң кӧп чааласчаң полтыр тіп чоохтазадыр пістің чон.

Пірсінде Моол ханы пазох чаанаң килтір. Ӧӌең Матр адын изерлепче. Ӧӌең Матр ух-чаазын тиргіленче. Аның сын чайзаңнары аалларӌа чон чыыпчалар.

Ӧӌең Матр арбын позыраана мӱнген, ахтығ хос-тозынаң пас ӱстӱнде пулғабызып, чоох тутча:

— Амыр кізілер, Моол ханы харасхы хара пулут осхас чаанаң килче піссер. Олар хой чӧрӌең чазы-бысты хобырах-сігенге айландырарлар, інек чӧрӌең чирібісте іңеліг от халдырарлар, чылғы чӧрӌең ос-хылларыбыста чылбыраң тас артызарлар. Одыбысты учурып, ойба-кӱлні чайарлар; очых тазын унадып, оорах оймах халғызарлар. Амыр минің чоным, чоннаң, ухнаң удурлааңар Моол ханын. Олған-узахты, апсах-инейні, турызып, арачылаңар, чоным-хайраным. Минің соомӌа, тастар, чайзаңнар!

Ат табаны алтында хара чир халтыраза тӱскен. Чил халсарығ пазынӌа толғала тӱскен. Пулут осхас тозын чазыны чаап салған. Ол тозыннаң чікейте тутхан ікі хулахтығ ат пастары ла хастайысча. Пычах пізі сыртылығ ікі тасхыл хости турча. Ол тағларның оолиинда часпаң сӧл чайылча.

Пееркі таана Ӧӌең Матр сыға салған. Хатығ холнаң ат пазын хасхайта тартхан. Кӧрібізер полза, Моол ханының чааӌылары аархы тағның тигейін, чайғыда азых турған сӱтке тӱскен хара сек чіли, чаап салтырлар. Таға артыл парған хара пулут ла чіли, тымыл пар-тырлар тағ тигейінде. Ух-чааларын аттарының ікі хулах аразына салып, Ӧӌейъ Матрның чонына позыдарға тимде одырлар.

Ӧӌең Матр, чонынзар айланып, Мооллардаң пуруннирға танығ иткен. Че маңнанмааннар олар. Мооллар соғаннарын позыдыбысханнар... аастығ, тілліг тіріг хос-толарын орладыбысханнар. Ах от ӱстӱне, хызыл чахаях чіли, ізіг хан тамӌылаан. Хай піреезі аттаң аңдарыл-ған. Кістезіп, оғыранызып, аттары тастых ойлас сыххан.

— Амды пістің сыйиибыс кӧр халыңар! — хыйғы салған Ӧӌең Матр. Пастухтарның соғаннары, кӱскӱдегі парчых ӧрі чіли, учуғысханнар. Моолларның аралары арамни тӱскен, оларны ӧтіре тигір чари кӧріне тӱскен. Че тағ тигейі кистінең Моол ханының чоны пазох сыхчаан на сыхча.

Соғаннар ікі таг хыринаң позып тӱскеннер. Ол чағынхызында тоозылбасча тозын турыбысхан, тохта-басча кӱгӱрт нызырабысхан: урунысхан соғаннарның пазынаң от сағылып, тигірнең чир тиксі кӧйген чіли пілдірче. Учурасхан соғаннар, хара пулутсар хада ой-лазып, анаң чіке хара чирге тӱзіп, ханат чӱгі хал-баанӌа чир хыртызына хазал турадырлар.

Ибіре-сибіре кӧрібіссе, Ӧӌең Матр тіс алтынӌа ханда турча. Ибіре кӧп нимес алыптары ла халтыр. Хан позырах адының тоң кӧксін Моол ханы ысхан ух-чаа чара саап партыр. Ӧӌең Матр аттаң чазағ халды, аның чарым кӱзі ле халған осхас ам. Ӱр чаалаоханнар олар. Уламох тың ачығнаң позыт тур Ӧӌең Матр ух-чаазын, уламох тың орлас турлар тіріг хостолар.

Моол ханының туюх хана чіли турған чонында Ӧӌең Матр атсох, сиден ізігі асхан чіли азых чир халча. Че пазох сых тур ол саринаң чааӌылар. Час чарылған, чабылғай тӱскен... Моол ханының тіріг хостозы Ӧчең Матрның чӱрегіне хазалған. Сығара тартарға хол тыы читпеен, хабас итчең чайзаң халбаан. Ӧӌең Матрның тӱс парғанын кӧріп, Моол чоны ағын суғли тағ тӧбін тӱс сыххан. Ӧӌең Матрның чаачылары чааласчатхан чирні тастап, Ӧӌең Матрны ады кӧзінең хаап, чир суғларына тискеннер. Пирік чирде, ағын суғның таны-чилі сабар чирде чыып, постары тағли, тайғали чазынғлабысханнар.

Моол ханы апсах-инейлерні, чол читпезін ӧдіріп, тоғырланғанын азыр ағасха іліп, малны, чонны сӱр парыбысхан.

Примечание

"Ӧӌең Матр" тіп полған нимені (былинаны) 1940 чылда Ағбан пилтірі райондағы "Хызыл аал" колхозта чуртапчатхан П. А. Доможаковтаң Н. Г. Доможаков пасхан паза литературнай иде тоғын салған. Иң пастағызын хакас тіліңең 1941 чылда "Хакасскай фольклор" тіп сборниктің 1 №-да "Сибіӌек паза Сибдейек" тіп аттығ сығарылған полған, стр. 115.

Институттың фондтарында пу полған нименіңС.П. Кадышев, М. К. Добров нымахчылардаң пазылған варианттары пар. Пу полған нименің М. К. Добров-таң пазылған вариантында Ӧӌеңнің тӧреенінеңер чоохталча. Чон оңдайынаң Ӧӌең олаңай атығӌы кізідең тӧреен полча, аның соонаң аны хан кізі азырап алған полча. Институттың фонды 11236 № — "Ӧӌең матр".