Ӧлімні тоғындырӌаң оолах

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Ӧкіс оолах чуртаан полтыр. Хайди полза ла кӱн азып чуртаӌаң полтыр. "Парып пірее кізее чаллан кӧрерге кирек. Чахсы чуртабысчаң полбим",— тіп сағынып, чӧр сыххан оолах пірсінде. Ас парған, ӱр парған, пір чулыӌахха учурап парып, ам чар хастап парғф. Іди парчатса, чолда пір хоос таях чадыр. Оолах, ол таяхты алып алып, аннаңарох парир. Пара-пара чолға читті. Чолның пірсі сол холзар, пірсі оң холзар парча. Хайдар даа парарын пілбин турыбысты.

— Оң холға парзаң—ӧлімге учурирзың, сол холға парзаң—читі хыстығ пайға учурирзың,—тіпче таяғас.

Ам оолах сол холӌа париған чолнаң парча. Ӱр дее полғалахта, ағаа пай чурт учӱрап парды. Ибге кіріп кӧрзе, чоон ирепчі кізілер одырча, читі хыстығлар. Ирепчілер илееде улғат партырлар, хыстары прайзы чиит, сіліглер.

— Хайдар паризың, иоо ниме кілеп чӧрзің?—тіп сурча пай.

— Тоғыс кілеп чӧрбін,—тидір оолағас.

— Чаллан маға. Минің тоғыс чидер. Молӌағ мын-дағ полар: тоғысха сыданзаң—тоғынған ӱчӱн нинӌе хынзаң, анӌаны сур. Сыданмин салзаң—соғып-соғып сӱрібізем.

— Кірӌең-парӌаң чирі чоғыл оолахтың. Ирік чох пір чылға чаллан салды. Оолахха тапхан таяғы прай чирде полысча. Пай ноо даа ниме иттірзе, прай иділ парған поладыр.

Пайның очы хызы прайзынаң артых осхас. Оолах-тың кӧңніне кірче. Ол даа оолахха кӧӧленчеткен осхас. Пір чыл ирткенде, пай оолахтаң сурча:

— Ниме пирим? Ахча кирек пе алай кип-азах кирек пе? —тіп.

Тоғынған ӱчӱн син маға очы хызыңны пир,— тидір оолах.

Пай кізі, тарыныбызып, оолахты соғып-соғып, пір дее ниме пирбин сӱрібіскен.

Оолағас таяғын алып алған, ам сынны кілеп парир.

Чолда ағаа пір кип-кирі апсағас учурап парды. Аасха толдьтра, пӱӱрни осхас, чітіг тістіг, позы, тізең, иле-мезін иртіп тее парған, сӱрнӱгіп ала парча.

— Ноо теен кізізің, ағаң, хайдар паризың?— тіп сурча оолағас.

— О-о, палам, мин ӧліммін. Худайларзар ноо ниме, кемні чирім піліп аларға парчам.

— Олар чізе, худайлар, хайдалардыр?—тіп сурча оолағас.

— Уғаа ырах оларға читіре. Пара-пара тура пардым, ам даа чарым чолға даа читкелекпін. Пу чолӌа кӧп-кӧні тигірге сыххан пасхысха читіре парарға кирек. Ол пасхыс кӧнізінең худайларзар апарар. Пасхысча даа сығары тың ырах. Хайди ла чидер ним, пілбинчем.

— Андар чӧріп ноо ниме ирееленчедерзің. Снн мында одырып тынанып ал. Мин синің ӱчӱн ойлап пар килем,—тіпче оолах.

— Чарир, оолаам, пар кил,—тіп, ӧрінче апсах.

Оолах ойлабысхан, ӧлім чоохтаан оңдайнаң. Тигірге пасхысча сығып кӧрзе: прай ла чирдегі осхас, салаа ла чылығ пілдірче. От, чыл ибіре хурыбин, кӧк турчатхан осхас, ағас пӱрі тӱспинчеткен осхас, ах пор-чолар ӧсче. Иблер чирдегідең сала улуғ пілдірче. Оолах иң сіліг ибге кір чӧрібісті. Кӧрзе, стол кистінде он худай улуғ книгалар кӧрглеп одырлар.

— Мині сірерзер ӧлім ысты. Кемні чирін сурча,— тидір оолах. — Ӱс чыл тӱреп парған апсахтарны чізін,—тіп худайлар оолахты нандырыбыстылар.

Оолахха апсахтар аястығ полыбысхан. "Тӱреп пар-ған полза, чох кізі полар,—тіп сағынча оолах,—чох кізіні ноға ӧдірӌең?" Чирге тӱзіп нанып одыр. Таяғына таянзох, читі там чир иртіп парчатхан осхас. Пір кӱннің аразында пар килді.

— Худайлар сині ӱс чылға читіре тайғада ағас хастыриин чіп чуртазын тіпчелер,—тидір оолах.

Ӧстезе дее, итчең оңдайы чоғыл ӧлімнің. Тай-ғазар пастырыбысхан.

Ус чыл пазынаң ӧлім пазох учурап парды оола-ғасха. Сала тыннығ килче. Оолахты кӧр салып, ӧстеп чоохтапча:

Пу хастырыхха тістерім тооза сындырғладым, істім ардап парды... Худайлар маға ноо ниме ӱчӱн тарыныбысгы полӌаңнар.

— Чобалба, ағаң, худайлар ам чахсы поларлар. Син мында одыр. Мин оларзар ойлап пар килим.—тіп, оолах ойлабысхан. Худайларзар киліп чоохтапча:

— Тӱреп парған апсахтарны чіп, ӧлім позы даа сала ӧлбеді. Прай тістерін сындырғлап салған, істін ар-дат салған. Ам кемні чізін ол?—сурча оолағас.

— Ам ӱс чылға читіре олған-узах чіп чӧрзін,—тіп, худайлар оолахты позыдыбыстылар.

Олған-узах аястығ оолахха. Ӧлімзер айлан киліп, чоохтапча:

— Мин синің чобааңны худайларға прай чоохтап пиргем. Олар сині ӱс чыл палар чізін тіпчелер, палар нымзах, тіс ардатпас. -

Ӱс чыл иртібӧк парды. Алты чылның аразына пу чирде пір дее кізі хорабаан. Оолағас таяғын таян сал-тан, сынны кілеп чӧрче. Прай чирні читі ибіре чӧр килген—сын чоғыл. Чолда пазох ӧлім апсах учурап парды.

Прай кӧӧп парған килче апсах, палардаң кӧгер партыр. Оолахты кӧр салып, хоптанча:

— Худайлар мині пір саңай чох идерге сағынчалар ба хайдағ. Саам тоозыларға чӧр. Минің дее ӧлӌең тузым чидіп одырған осхас..,—тіпче. — Син кӱн харағында одырып тынанып ал. Мин тигірзер чӱгӱр пар килим, синің хомзынызың чоох-тап килим,—тіпче оолах. "Сынны тапаанда, ӧлімні дее чох идим",—тіп сағынча позы.

— Чох,—тидір апсах,—худайларзар мин позым чӧр килим. Хайдағ пол парғанымны кӧрзіннер.

Апсах чолӌа пастырыбысты. Оолағас пурнада ой-лабысхан. Пасхысха чидіп, тигірге сыхчалар. Ӧлім ырах нимес парбинаң тынанып ла одырча. Олім тынанчатса, оолах тохтабогъысча. Оолахтың чыстаӌаң тамкызы пар полтыр. Тохтабыссаларох, ол тамкызын чыстапча. Оолахтың тамкы чыстапчатханын кӧр салып, ӧлім сурча:

— Син ниме чіпчезің, оолах?

Мында минің хурутхан кізі иді пар. Кӧп ниместеп аны чіпчем, — тидір оолах.

— Маға кӧп нимес пирдек чіп кӧрерге. Минің полӌаам чох полыбысты,—тіпче ӧлім.

— Ноға пирбечең, пирем, ағаң. Че син, мин чіли, ал полбассың. Сарығ секке хубылып, табакеркаа кіріп ал, анда нинӌе кирексеенӌе чирзің, — тидір оолах.

Ӧлім, сарығ секке хубулып, табакеркаа кірерінең, оолах аның ахсын чабызып, чирзер тӱс килген. Мын-наң андар ниме идерін сағынып одыр.

Таяғы чоохтапча:

— Ам ханзар пар. Анда прай пайлар кӱлеттепчелер. Синің пайың андох. Сыныңны анда табарзың.

Оолах ам ханзар чӧрібісті. Таяғына таянзох, тоғыс там чирні тобыр парча. Ӱр бе, ас па парғанда, хан чуртаан аалға читті. Ханның ибінде улуғ той полчат-хан полтыр. Паяғы симіс пай мындох. Оолахты кӧр салып, ханға сыбыранча:

— Сӱр пу айнаӌахты. Аннаң оңнығ ниме кӧрбессің.

Табакеркада одырған ӧлім, ас-тамах чызын сис са-лып, тулғап сыххан, сала тыннығ сыылапча, аның сыылаанын оолах ла истіпче.

— Сығар азыранып аларға. Сығарзаң, ниме хынзаң аны идем саға,—тіпче ӧлім. Аның аразында хан оолахха кӱрлепче:

— Кем полӌаңзың андағ? Хайдаң килдің?

— Ханназа—чазының ханы; пиглезе —чазының пигі, синзер сынны кілеп килдім. Мына пу кізі мині микелеп салған,—тіп, оолах устуғ салаазынаң симіс пайзар кӧзітче.—Чоохта ағаа, тоғынған тоғызым ӱчӱн, мин кілеен нимені пирзін.

Оолахтың піди, пір нимедең хорыхпин, чоохтасчатханына хан хайдар-хайдар тарыныбысхан.

— Сӱріңер пу айнаӌахты мыннаң, ағастаснаң сымалаңар,—тіп, хысхырча ол солдаттарына.

Аны истіп, оолах табакерказындағы ӧлімге сыбыранча:

— Пу ибдегі симістерні тоозазын чіп салар ползаң, мин сині сығарыбызам, ағаң.

— Чим, чим... прайзын чим,—тіп, ӧстепче ӧлім.

Ханның солдаттары оолахсар сегірізерлерінең,

табакерказының ахсын азыбысхан. Аннаң сарығ сек сығара учухпинаң, чирге тӱзіп, ӧлім пол чӧрібіскен. Полған на симіс пайны азыр сыххан. Иң пастағызын ханны сирібіскен.

Ханда хулда чӧрген илееде кӧп чон полтыр. Ханның малын, прайзына тиң ӱлестіріп, кибі чохтарға, кип пиріп, оолах тоозазын позытхлабыстыр. Позы, симіс пайның очы хызын алып, чахсы хоных кӧріп, чуртап-мӧтеп халтыр. Ах чазы, хуба сӧл, хатап ӧңненіп, хатап тірілчеткен чіли полтыр.

Ӧлімні, сарығ секке хубулдырып, оолах хатабох табакеркаа пиктеп салған.

Примечание

"Ӧлімні тоғындырчаң оолағас" тіп нымах М. К. Добровтаң пазылған.