Чатхан

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Ааӌан хачанох, тың ӱрде пір хадарчы апсах чур-таптыр. Аның ады Чатхан полтыр.

Ол арада хан чуртаан полтыр. Малының саны чох, мал хадарӌаңнарның пӧгіні чох полтыр. Муханап, тың нлеп чуртаӌаңнар мал хадарчылары. Хатығ тут-чаң оларны хан. Чарых кӱн кӧрбеӌеңнер.

Чатхан апсах сағысха тӱсче: - Пу чонның чуртазын хайдн нииктеӌең, —тіп.

Чатхан апсах чуға чардыларнаң сӧӧлмек хаарчах иткен. Аны тӱңдеріп, пазынаң пазына, ах адының хузуруғынаң хыл чулып, хости читі хыл тартыбысхан. Хой хазыхтарын турғызып, хылларны кӧдірібіскен. Анаң хах сыхханда, харачах, тілленген чіли, сыңылап сыххан.

Иир сай Чатхан апсахсар пастухтар чыылыс сыхханнар, апсахтың ӱннендіре хахчатханын истерге.

Уғаа ӧзелістіг ӱнненӌеңнер читі хыл. Кізілернің чӱректері сысталыс турӌаңнар. Учух париған хустар, ханат тохтадып, истіпчелер; харсахтығ аңнар, азах тохтадыгі, истіпчелер. Таңнас парған палыхтар, суғ ӱстӱне кӧдіріліп, истіп турлар пу апсахтың харачағының чапсыстығ ӱнін. Чилінніг чылғылар, пас кӧдіріп, тыңнан турлар, азыр мӱӱстіг інектер, тайнаныс тохтадып, истіп турлар, маарас парған хойлар, тымылып алып, истіпчелер. Пастухтарның кӧңнілеріне ниик полыбысхан. Малларны даа хадарарға оой полыбысхан. Мал пытырас-сыхсох, Чатхан апсах, кӧгӌі харачаан алып, хылын сап-сох, маллар піріге пазыс сыхчалар. Нинӌе дее кӧп мал полза, Чатхан апсах чалғызаан на хадарып сыдапча.

Пірсінде обал пол парған.

Тіріг тілліг харачахтаңар сығыр харахтығ чабаллар истіп салтырлар. Олар, тағ озаринаң киліп, Чатхан апсахты ӧдіріп, харачағын алып алғаннар. Чох-чоостарның малларын сӱр парыбысханнар. Чазаа толдыра чабал ханның на малы халған.

Чатхан апсахтың оолғының оолаауаа нолған. Ол оолах, пір хонза, пірліг полып; ікі хонза, ікіліг полчадыр.

Іӌезінең сурынча:

— Ух-чаа ит пир маға,—тіп.

Іӌезі оолаана талнаң чааӌах, табылғынаң соған ит пирген. Оң саринзар атса, оолах отыс хус тӱзірче, сол саринзар атса, хырых аң аңдарча.

Іӌезі оолаана пӧзік тағны аспасха чахығ иткен. Че оолахтың тағ кистінде ноо ниме парын кӧрері уғаа тың килче. Пірсінде оолах тағ ӱстӱне сығара хонған. Кӧрібіссе, хуйу хыринда тура турча. Китеп, чағдап алған андар оолах. Турада чон, аар колодазындағы ла чіли, сууласча.

Пірсі чоохтапча:

— Чиис чоғыл...

Паза пірсі:

— Хызыр пиині хығыртар кирек, — тіпче. Узінӌізі:

— Хызыр інекті, хызыр хойны алдыртар кирек. Араластыра чирғе. Пір мал иді ирігістіг,—тидір.

Кинетін тура істіндегілер прайзы тымыл паргъаннар. Ундар чапсыстығ ӱн истіле тӱскен. Оолахтың кӧксінде чӱрегі сабылбиныбысхан осхас полған. Ӧӧрчіліг час харахтарына тол килген... Ағастар илеңнезе тӱскеннер. Амыр кӱн дее полза, ағас пӱрлері халбырас турадыр. Алӌас турған аймах пасха порчолар чир хыртызына теңенӌе мӧкейіс турадырлар. Ибіре ниик, кӧгліг полыбысхан. Пии кісти тӱскен, інек мӱӱри тӱскен, хой майли тӱскен. Олар, тура хырина киліп, турғлабысханнар. Оолах, улуғ тас кистіне чазынып, ниме поларын китеп сыххан.

Турадаң читі хара кізі сых килген. Постары сығыр харахтығлар. Ахсылары уғаа улуғ, аас істінде ікі устығ азығ тістер.

Малларны тудып соғыбысханнар. Иттерін туразар тазып сыхханнар. Оолах мал идін хаӌан чеенін ундуп таа салған полған. Чоо ит чирі килче. Оолах, тас кистінең соғанын сунып, аттың, інектің, хойның тӧстерін хазағлап алған. Сарсых харахтығ чабаллар пір ниме сизінмеділер.

Оолах тӧстерні ибге ал килген. Іӌезі чоо хырысхан аны. Че іӌезінің дее ит чирі тың килчеткен. Ит кӧрбинчелер нооза. Мал чабал ханда ла халған. Іӌезі, оолах итті хайдаң алғанын піл салып, уламох тың чобал сыххан.

— Сығыр чабаллар оңнығ итпестер,—тіпче.—Ол чабаллар синің ағаңны чох ит салғаннар. Пазох обал полар. піске. Ноға андар парғазың, палам?—тіпче іӌезі.

— Пір дее ниме полбас, іӌең, чобалба,—нандыр-ған оолах.

Иртенінде оолах, чааӌағын алып алып, пазох ол туразар килді. Сығырлар чоо сарыс ит парчалар:

— Кем чеен ат тӧзін?—тіпче пірсі.

— Туюххан позың тығыныбысхан полбассың ма за!—хырысча пірсі.

Хойның даа, інектің дее, аттың даа тӧзін чеен кізі табылбады.

Амды салдаан сӧӧктерні ӱзӱр тӱстілер. Тӧс сӧӧктері пір дее табылбинча.

— Эк, сизігі чох сирестер, сағызы чох сарысхалар!— хысхыр сыххан пірсі.— Чатхан апсахтың оолғының оолаа теенібіскен, аның хылығы полар. Параңар амох... Айы чох ит салбаанда, піске амыр чурт чох полар.

Хоғдых-хағдых тӱзе халған тура істі. Харбаңназып, хол тудынызып, сӱрнігіп ала, тағзар тебіс парилар читі сығыр чабал.

Сала тастых парыбысханнарында, оолах ізік хыринда тирең оймах хас салған, ӱстӱне сала ла ілінер иде тос чаап, хум чай салған, анаң тураа кіріп, ағазы иткен харачахты хаап, хах сыххан.

Сығырлар, испинең, нандыра харбах-хурбах тӱсклеп одырлар. Прайзы оймахха чыплаза халдылар. Оолах оларны, хая тастарнаң миргелеп, чоо сапхлап салып, чирнең кӧӧм салған.

Ағазының харачағын алып, оолах ойнап сыххан. Хуйулығ хахпах хаядаң ізік азылған. Мор-мар тӱзіп. мал сыхча андартыи.

Малы чох чонға мал таратча оолах.

Пастухтар пазох истіг чуртабыстылар. Чир ӱстӱнде чуртирға уламох истіг полыбысхан.

Оолах чонға тіріг харачахты чоо тіллендіре хахча, чабал ханнардаңар харғастығ кӧглер сарнапча, кӱстіг, хыйға алыптардаңар чалахай ӱннең ырлапча.

Ол сыынаң пістің чонда тіріг тілліг читі хыллығ харачахты „чатхан" тіп адап алтырлар, апсахтың адын аарлап, оолахты „хайӌы" тіп адап салтырлар.

Примечание

"Чатхан" тіп нымах 1954 чылда Ағбан пилтірі районындағы Молотовтың адынаң колхозта чуртапчатхан 69 частығ В. Н. Кызласова теен хаас кізідең Н. Г. Доможаков пазып, лнтературнай иде тоғынған.