Ханӌых

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Ӧлең чазызында хызыл торааттығ атығӌы Ханӌых чуртаан. Хадарған малның ээзі халых чонның ханы кізі. Іди чуртапчатханда, Ханӌыхсар хараа оғыр чаа килген. Атығчы Ханӌыхты ӧдіріп, малын, чонын Урӱп теен суғзар атығӌы Тасха сӱр парған. Атығчы Ханӌыхтың инейі, ӱс частығ оолғын чидектеп, тайға аразынзар чӱгӱрібіскен. Ол, сип хазып, чистек нимедең азыранып, оолағын ӧскірген. Инейектің оолағы пірсінде ас халған. Анаң ол хызыл торығ хулуннығ хызыл торығ пииге учурап парған. Оолах аны ат идіп мӱнген, аңнап-хустап чӧріп, улуғ атығчы полыбысхан.

Пірсінде Тізім тигейге сых парып кӧрзе, Сойғачы чазызында кӧп нимес чон чуртапчаттыр, ибдең сыххлапчададырлар, ибге ідӧк імектеп кірчедедірлер. Пайаағы ӧкіс оол ол чонға читіре ластыр килген, изен-минді пиріп: «Экей, тидір, хайди піди майых парған чонзар?»

— Я, — тіпчелер, — мының алнында атығчы Ханӌыхтың чоны полғабыс. Оғыр чаа парчатханда, хараа пӧліл халғабыс. Пістің ам ікі ле атығчы. Олар пісті азырап сыдап полбинчалар. Соғып чічең малыбыс чоғыл. Син оларны сахтап ал.

Ол іди сахтап турғанда, ікі атығчы атхан аңнарын артынып ағылып одырлар, аттарының чилні-хузуруғы ла сыылап одыр. Ол ит чонға кӧместең не киліскен. Ӱс кӱн атығчы оол, ол ікі кізінең пірігіп, чонны азырап турған. Амды ол ӱс атығчы чӧптес турлар: аң атып, пу чонны азырап полбаадағ. Мал азырирға кирек. Олар, хараа парып, мал, чара хаап, сӱр килгеннер. Анаң маллары ӧс сыххан, ӧңненіп, чуртап сыхханнар.

Іди чуртапчатханнарында, анзы Ӱрӱп суғның хазындағы атығчы Тасхаа истіл парған. Тасха атығчы тың кізізін ысча. Анда ӧсчеткен атығчы Ханӌыхтың чиріндегі чоннаң марығлазыңар тидір, соонаң піс оларны хатап сӱр килербіс.

Ол ӱс кізі атығчы Ханңыхтың оолғынзар килгеннер. Атығӌы оол оларны, аалчы идіп, холтыхтаң кирген, аттарын палғап салған, сурча: «Хайдаң килген кізізер?»

— Я, мыннаң ӱстӱнзер, Ӱрӱп суғның хазында, атығӌы Тасха чуртапча, — тіпчелер. — Ол пісті пеер ысхан. Атығчы кізі пар полза, атыс тиңнирге, кӱресчі кізі полза, кӱрес тиңнезерге.

Олар, аалӌы итіріп, ас-тамах чіп, хонғаннар. Арығ таң атханда, чарых кӱн сыхханда, аалӌылар аңнап-хустап парааңар тіпчелер, піс, ӱргӱдербіс, сірер атарзар.

Пардылар, атығчы оол ӱргӱдібіскен, че пулар чаза атпинчатхан осхастар, аң ирткені чоғыл. Тӱрче ле полғанда, ікі атығчы алты атха артарға чидерінче аң-хус ат салғаннар.

— Че амды, — тіпчелер пулар, — піс ат кӧрербіс. Атығчы оол позының атығӌыларына сӧлепче: «Киикті ӧдіре атарға чарабас, хулағын на кизе атхлаңар». Атығчы Тасханаң килген кізілер кӧрчелер: кииктер иртіре ле ойласча, аңдарылған аң пір дее чоғыл. Анаң, кил, ӧрінісчелер: «Экей, сірер пір дее киик атпадыңар».

— Чох, — тіпчелер пулар, — піс кииктің хулағын на ӱзе атхабыс. Ӱстӱнзер, сірернің чирзер, андағ кииктер атсаңар, атығчы Ханӌыхтың ӱс атығчызы атхан тирзер.

Амды пазох пір чирге чыылыс килділер. Атығӌы Тасханың тың кізізі кӱрес кӧрееңер тидір. Іди ах чазаа сых килгеннер. Атығчы Ханӌыхтың оолғы пиліне хыл арғамңы хурчаныбысхан. Пайаағы тың кізі, пу оолыы кӧдір киліп, тастаан. Анзы, пір азағына тайана, пір холына тайана тӱскен.

— Че, ам мин тастап кӧрим, тыыда сірен кӧр, — тіпче атығӌы Ханңыхтың оолғы. Сірен киліп тың кізіні тастаанда, пилі сын парғаін. Аны хыза пазыбызып, адына алтандырыбысхан.

— Халых чонымны нандыра сӱрзін, — тидір оларға атығӌы оол.

Атығчы Тасханың кізілері, тың кізіні артынып, суғ хазына читтілер. Атығчы Тасха ханнары оларға удур сыххан. Кӧрзе, ікі атығчызы ниме артын килтірлер.

— Я, — тіпчелер пулары, — анда атығӌы кізі пар, кииктің хулағын на ӱзе атыпча. Тың кізізі пар, пістің аринӌа тың кізіні обааға наари пилін ӱзе атыбысхан. Анаң піди чоохтаан: «Халых чоным, хал«ых малым нандыра сӱрзін. Нандыра сӱрбезе, чаанаң парарбын».

Андада атығчы Тасха кізі малын нандыра сӱрген.

Ханңых атығчының чоны анаң мында чырғап чуртабысхан.