Халтар тай

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Ол тураның кӱн саринда пазын мӧңіс тӱзір салып турған. Ибіре сыыласчатхан сеектерге дее кирек халбин, харахтарын чаап салып, пірее-пірее улуғ тын салчатхан.

Кӱн харағын ол пастағызын на чут часхы кӱнде кӧрген. Иртеннең сығара пірде хар, пірде наңмыр чаап турған. Чабыс сыннығ пис частығ халтар пииҷек, кизек таллар аразында хуруғ чир таап алып, ӧстеп ала чадыбысхан. Тӱрче полып, чадып истенмин, алын азахтарын суна тебізіп, турарға харасхан, че пазох, ӧзелістіг ніскеҷек ӱннең кістебізіп, чадыбысхан. Ол прай позы халтырас турған, сіліг харахтарын чабызып, улуғ ӧстеп салчатхан. Аарда полбаста, азахтарын сӧӧ тебізіп, чалбағынҷа чадыбысхан.

Илееде полғанда ол, сірлесчеткен азахтарына чадап ла турып алып, чирде чатчатхан ніске азахтығ позына тӧӧй хулунахсар айланған. Палазын тумзухнаң сасхлап, турғызарға харасхан. Хулун, пазын на кӧдір салып, пазох сым чадыбысхан. Іҷезі оғыранып ала аны, чалғап, хурут турған.

Тӱрче полғандох, хулунах, узун азахтарын талтайта-талтайта пазып, имҷек кілеп, іҷезін харнынаң сасхлап чӧрібіскен. Іҷезі, аны ағырин сыртынаң чалғап, иркелеткен чіли оғыран турған. Ол сизінмин дее халған, хаиди чабызах сыннығ, тоғылах сыраилығ оолах, оларның хыринзар киліп, чағын кірерге тідінмин, одыр салған. Оолағас ӧрінгеніне тынмин даа одырчатхан, ирнілері ле пос алынҷа кібіренчеткеннер:

- Хулунах, минің хулунағым!

Анаң, ағырин-кӧӧлҷе турып алып, наа тӧреен адыҷахты хорғытпасха тіп, че олох туста аннаң харах ал полбин, нандыра пазынып, оортах парыбысхан. Кинетін не ӧӧр атыға тӱзіп, позы позын хамҷылап, ибзер ӱкӱс салған. Илееде чӱгӱрібізіп, айлана тӱскен, таң хулунах чіт парар тіп хорығып па, анаң пазох тібірет салыбысхан. Ӧрінгеніне сыдабин, ніскеҷек ӱннең «Хулунах!!! Минің хулунағым!» тіп, хыйғы пазыбыс турған.

Ол парыбызып ӱр дее полбаанда, пір улуғлан парған кізінең хада айлан килген. Пабазының хыринда, адайах ла чіли, пірде алнына ойлап, пірде соона халып, тохтабин тілбіреп турған:

- Ам піс ікібіснең аттығбыс. Пірее чирзер парчатса, син халтар пиинең, мин, тізең, хулунахнаң хыылада хал турарбыс, я? Мин халтар пииге мӱн полбинчам. Син мағаа чӱген ит пирерзің, я, пабаң? Анаң - изер. Сағам за мин ӱчӱргӱліг дее ойлат чӧрем. Халтар пии хандыра, я? Хулунағы эм полча. Мин аны отхарам, суғарам.

Анаң, сынабох аттығ кізі чіли ӱӱктебізіп, алнынзар ӱкӱс салыбысчатхан. Пабазы, оолғының полчатханын кӧріп, сала кӱлін сал турған. Аның сурығларына, «Я. Андағ полбин, хайди полар за» тіп, пірее-пірее нандырчатхан. Ол, пу чуртта хулуннап алған пиизінеңер сағыссырап, чолын айныт салып одырчатхан. Соох таа кирін салбас па чазып парған мал.

Олар читкенде, халтар пии, палазын чазырып, оларға хыртыстанған чіли пілдірген. Че ээзін танып салып, удур пастыр киліп, аның иңнінзер пазын салыбызып, сым турыбысхан.

- Э-э, халтар пии, син соохха тооп парир одырзың, - кізінең не чіли чоохтасхан улуғ кізі. Адының арғазындағы харны, палғасты хахтағлаан.

Анаң, чӱген суғып, ағырин ибзер чидін сыххан. Хулунах, ам даа іҷезін хооп полбин, соона хала парған. Хайди поларын пілінмин, пір чирде ле типсеніп, ніскеҷек ӱннең ылғапчатхан на чіли кістебіскен. Оолағас, «ылғаба, че парааң» тіп, ағырин соонаң ідерге чапсынған, че олох туста, «йо» тібинең, хыйа чӱгӱрібіскен.

- Абаң, ол тепкленче, - ӧрчіде ыряаңнап ала хысхырыбысхан оолах.

- Мал полбаҷаң ма ол. Нимее чарбанчазың, талдыра тептіріп алзаң, ырҷаңнаан полар сағаа, - пабазы, тарынҷах полып, хырызыбысхан аны. Че олох туста аның ӱні чылығ, паарсастығ полған.

Чайғы чит килген. Пістің хулунах илееде ӧс парған. Кӱнзіре ойнап, тібірет чӧр. Ойлап-ойлап пар киліп, іҷезін азыра сегірерге харасхан чіли, аның ӱстӱне сегірібісче, анаң пазох тоңхар-тоңхар сегіріп, пазын пулғап, ойлап салыбысча. Іҷезіне зе ойнирға маң чох полған. Арғамҷылат салған, оттап пас чӧрген. Пірде, хулуны ырах парыбысханын кӧр салып, пазын кӧдіріп, ағырин кістеп, нандыра айландырча.

Полған на кӱн пасхазына тӧӧй. Иртен сай апсах, киліп, суғарыбысча. Орты кӱн тузында пайаағы оолах тібірет килче. Хулунах, аны кӧр салзох, хузуриин чочайта тудыбызып, удур ойлапча. Анаң оларның ойын пасталыбысча. Чарызып, пурлаза тӱсчелер. Хулунах нанҷызын пір-ікі ле тасти ойлабысча, анаң «хайдағ чазаңзың» теен чіли турыбызып, хылчаңнап салча, анаң, айлана тӱзіп, тулғап-тулғап, оолағасты нинҷе- нинҷе хати ибіре чӱгӱр пар килче.

Алай ба ырах нимес суғзар чӧре халчалар. Анда за пастағы орын оолахти. Табырах ла майкаҷағын суур тастабызып, пағаҷах чіли суға поғыри халча. Хулунах,

тізекке читіре ле суға кіріп, суғ ісчеткен кӱлӱк полып, тумзиин суғзар сух салча, анаң, сӧрӧнненіп алып, азахнаң суғны пулғап турча. Кинетін не чочып, суғдаң сығара хонып, хыйа пура салыбысча. Нанҷызы, тізең, китеп алып суғ чаба сазыбызып, хатхырып, ээрепче.

Че пірсінде кӱскӱ хараада хыйал пол парған. Халтар пии, ӧрке ініне алын азағын кире пазыбызып, ахсабысхан. Нинҷе-нинҷе имнееннер, че азағы чазылбаан - ахсах пол парған.

Пірсінде хысхы иртен апсах, хазааға кір киліп, халтар пиині сығар парыбысхан. Хулунах, аны хооп, кістеп ле халған. Илееде полғанда, нанҷызы чиде салған. Хулунах «іҷем хайда?» теен чіли сасхлаан. «Іҷең чоғыл, Халтарах, - мӧңіс чоохтан салған оолах.

- Че син хорыхпа, мин парзым нооза».

Паза ол іҷезін кӧрбеен, аның орнына пасха ат ал килгеннер. Ол кирі пора пии полған. Килгендӧк, ол, хулунахсар кӧрбин дее, тастап салған отсар пастырыбысхан. Танызарға полып хыринзар пастыр парғанда, хулахтарын чаба тудыбызып, сарығ тістерін ырсайтып, хулунахты хыйа сӱрген. Паза олар ынағлас полбааннар.

Ӱс чыл ирт парған. Хулунах поғда кӧгістіг, ніске азахтығ, ортымах сыннығ ат пол парған. Аал аразындағы хулун чабағаларның ээзі полыбысхан. Че ам даа хулун на чіли ойлап чӧредір. Пірде от аразынаң учуғыбысхан постарғайахтаң чочып, тыҷыри халча, ӧӧрі прай - соонҷа. Алай ба пулут кӧлеткізін сӱрізіп, ӱкӱс салыбысча. Чӱгӱріп-чӱгӱріп, тохтабысча, кӧлеткі аннаңох андар парыбысча.

Нанҷызы ідӧк ӧзібіскен. Ол ам ніскеҷек сыннығ, тапсабас арах, уйатчыл оолғыҷах полыбысхан. Удаа чалғызан аалдаң парыбысча. Пірде чазызар парыбызып, анда пірее хыраңаста одыр салча. Ағырин-кӧӧлҷе кемнең-де чоохтасча, позының алынҷа хыңнанып одырча. Кӧбізін хыныстаңар ырларны. Алай ба пірее ат тудып алып, алааххан на ниме чіли чӱгӱрт чӧрче. Пірееде халтар тайзар парыбысча. Ол килібіссе, халтар тайға аттар кирек чоғыл. Нанҷызынзар ойлап киліп, аннаң халас хыс сыхча. Халас чіп алза, алғыстаан чіли оолахтың сырайын, холларын нымзах ирнінең сасхлапча. Анаң оолах, оортах арах парып, одыр салча, халтар тай, аның хыринзар киліп, хадох мӧңіссірепчеткен чіли пазын тӱзір салып, сым турыбысча. Тӱрче турзох, халтар тай, сым пол полбин, нанҷызын кинетін не пызо чіли аңдара сӱзібізіп, хыйа сегірібісче. Анаң хайдар-хайдар ниме ит салған кӱлӱк, хузуриин чочайта, пазын хасхайта тудыбызып, улуғ чорыхта оолахты ибіре ойлап пар килче. Тура тӱзіп, улуғ асхыр чіли пысхырыбысча. Анаң ікі нанҷы пазох ойнап чӧре парча.

Пірсінде от кӧгерібіскен часхы туста чазыда ӱс чалаң кӧріне тӱскен. Халтар тай ӧӧрінең хада Тоғыр тағ тӧзінде оттап чӧрчеткен. Тигір ап-айас. Пастағы постарғайахтар, харах читпес иде ӧӧрлеп, чазаа толдыра кӧг сал турғаннар. Чир ӱстӱ кӧгемзік кибіс чазыбысханға тӧӧй полған. Тартхан хыралар ибіркі чирні уламох хоостап турғаннар.

Чалаңнарны кӧр салғандох, хайдағ-да хорғыс кірген халтар тайның чӱрегіне. Кизек ӧӧрні, чыы тартып, Иптіг хара суғзар алдыра тибіредібіскен. Чалаңнар оларныңох соона кірібіскеннер. Кизек ӧӧрні, ибіріп, аалзар индір чӧре парғаннар. Халтар тай, оларға харызып, ӧӧрінің алнында пірде пір саринзар ойлат тур. Паза пол полбаста, халтар тай, маллардаң чары- лып, Улуғ пил алнынзар ӱкӱс салған, ікі чалаң - соонҷох. Аарда асчаң оңдай чохта, халтар тай аалзар кӧні, нинҷе пар кӱзін салынып, хус чіли сыыли халған. Ибі хырина чӱгӱр килгенде, нинҷе-нинҷе кізі, хысхырызып, оградаа кире сӱрділер. Оградаа кире хонғанда, ізік тазыли халған - паза парҷаң чир чоғыл.

Ограда ибіре чӱгӱр турған аразында мойнына хатығ арғамҷы теңені пілдіре тӱскен. Халтар тай ӱрӱккеніне ікі азахха тӱскен, че мойнына пыҷылдыра тартылған арғамҷыдаң позып полбаан. Тыныс читпин, паза полҷаа чохта, прай халтыразып турыбысхан халтар тай. Аның мойнына кирі аттың чызы пура саапчатхан хомутты кизіртібіскеннер.