Тасха матыр

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Ах ӱӱс суғның хазында, тарбы тағның алтында хадарған малның ээзі, халых чонның ханы тар істіліг Тар пиг чуртаптыр. Ах ӱӱс суғның ол сариндағы, Хара ӱӱс суғның пу сариндағы ханы-пигі полған. Изебі чох маллығ, пӧгімі чох чонюығ. Халых албаты чонында полған Оспа тағның алтында чурттығ хара торааттығ атығчы Оспа. Атығчы Оспаның харындазы Таспа полған паза паарынаң сыххан палазы алты часха чит парған пір оолах полған.

Ай алысхануа, чыл чылысхануа, кеен уырғап, кеен мӧтебіскен хара торааттығ атығӌы Оспа аңнап-хустапчададыр, Ах ӱӱсті кичіп парып, Хос хулахты пастыра Ах ӱӱс суғның хазына чит килуең. Аң-хусты арға тиргее арт килзе, идін хости хонӌых кізілерге ӱлебісчең.

Атар кӱн атып, аарлығ кӱн харағы сых килгенде, іди суулазып одырғаннарында, аттығ кізі чиде тӱскен. Тӱрче полғанда, ізік азылып, сейзең кізі кіре пасхан. Изен салып, изеннезіп, минді пиріп, минділесче. Атығчы Оспа тапсабысхан: «Одыр, одыр, аалчы кізі». Сейзең азах ӱстӱнде айлан тур.

— Одырарға даа... маңзырап килгем, — тидір.

— Андағ тың тарығып, хайдар чӧрзің?

— Хан— хазыр, пиг — пик, — тидір сейзең. — Ханым-пигім Тар пиг сағаа ысты. Оспа харындас амох килзін теен. Оспа одырғаннаң: «Поч, хайдағ кирекке алдыртча?» — Мин пілбинчем ол киректі, — тіпче сейзең, — парзан — истерзің, чоохтассаң — пілерзін. Ам мал айландыра парирбын.

Оспа, че парғайбын, теенде, сейзең кізі, адына алтанып, сығара чӧр парыбысхан.

Аның соонча Таспа абаазы тапсабысхан:

— Экей, а, иркем, атығӌы Оспа, ханыбыс-пигібіс нимее піди алдыртыпча полар?

— Хара тораадым ал полбин, алтынңызын хығыртыпчадыр.

Сах аннаң, тимін тимненіп, сых чӧрібіскен, хара тораатты

изерлебіскен. Улуғ нимес ах чазыны тобыра, аал арали киліп, пигнің ибінің хыринда тохтап, аттаң тӱзіп, тоғазыбысхан.

— Одыр, одыр, — тіп, пигнің абахайы ас-суғ турғызыбысхан; улуғ столньщ кистіне одыртып, аарлап, сыйлабысхан. Араға ізібіскенде, Тар пиг суули пастаан:

— Пу кӱннерде аңнап-хустап чӧргезің, анны-хусты чахсы аттың ма? — тіпче.

Оспа, я, ниме чох, аттым теен.

Чоох аразында кӱннің харағы арғамчы сині кӧдіріл парған, Оспа тарығыбысхан: «Ханым-пигім, Тар пиг, нимее дее алдырттың мині?»

— Ниме идерге алдыртарч,ыхпын? Хара тораадың мағаа сыйлабассың ма? Алтон асхыр ӧӧрдең алты чахсы ат таллап пирербін. Аны ағылахсынча ползаң, Оспа харындас, асхырлығ ӧӧр хулун чабағазынаң пирем.

Атығчы Оспа аран-чула чарымы хара тораадын айабысхан.

— Адам хулуны, хара ториим, ададаң сыххан харындазым осхас, асхырлығ малға даа пирбеспін.

Тар істіліг Тар пигнің сырайы ағара тӱскен. Оспа, аны кӧре, маңзырап парим тіп, андар-мындар чумартынып сых чӧрібіскен, хара тораадына алтанып, пура тартыбысхан.

Сах аннаң айланып, Хара ӱӱсті хастабинаң, ин тӱскен. Кӱннің харағы чабыс тӱс парыбысхан. Ах ӱӱсті кис килген. Кӧр килчетсе, ибінің алнында чон хара намыт чыыл парған. Хайдағ ниме пол парды тіп чиде тӱскен.

Килзе, Албын чахсызы, харах чазы хан полып, харых суу пус полыпчадыр. Аттаң тӱзе хонып, тапсабысхан:

— Мынӌа сӱрееліг чон ниме полып чыыл парғазар?

Чон сым пол парған, ипчізі тапсабысхан:

— Алай, Оспа, алты частығ паламны таппадың ма?

— Хайдар кірер, — тидір Оспа, — ойнапчадыр ни.

— Аал аразында прай кӧрдім, пір чирде таппадым, — тіпче ипчізі.

Оспа наныбысхан соонда, тар істіліг Тар пиг ӧртектеп Ах ӱӱс хастап чӧрібіскен, Оспаның чирі-чуртына читкен: кӧрзе, сайда,мал идіп, пір оолах ойнап одыр. Чит киліп, изен ме тіп тапсабысхан Тар пиг. Оолах ағаа хылчаңнап: «Изенӧк», — тидір. Кӧрзе, обыр-чібір оолах полтыр. Кемнің палазызың тіп сурыбысхан:

— Минің пабам атығч;ы Оспа, — тидір оолағас.

— Нинңе частығзың? — тіп сурғанда, — пӱӱл алтым толдырарбын, — теен.

— Ниме ойнап, ниме ит турзың?

— Пу сай-хумны мал идіп ойнапчадырбын, — тидір.

Аны кӧріп, тар істіліг Тар пиг алты частығ оолахха: «Піссер парарзың ма, уғаа даа чахсы ойначаң нимелер, сырлығ хазыхтар пирербін», — тіп кӧкідібіскен.

Атығчы Оспаның оолғы тура сегірген.

— Сыннаң пирерзің ме? — тидір. — Позың кем полдың?

— Мин халых чонның ханы, хадарған малның ээзі Тар пигбін.

— Пирер ползаң, парарбын, — тидір оолағас. Аннаң андар Тар пиг оолахты чидектеніп пас сыххан.

Тар пиг, чуртына чидіп, хазаа арали кір килген. Кӧре-чӧріне ипчізі тапсапча:

— Тар пиг, хайди полғанда, суғ пол парғазың, — тидір.

— Ол чи анаң, аңнап-хустап парып, аң аттым. Аны сӱрізіп, Ах ӱӱс суғның хайзы чирін тоғыр кизіп килдім.

Анаң, кил, айлан парып, пір хапчых хазых ал килген. Алты частығ оолах, аны кӧріп, чахсы-чахсы хазыхтарын таллап, хойны-холтыхха суххлап тур.

— Алғаным-чахсым, — тіп тапсабысхан Тар пиг ипчізіне. — пу атығчы Оспаның оолғы. Аңнап-хустап чӧрчең хара тораадын айапчадыр, пу палазын чох идібізерге чӧрбін, — тидір.

Чох идібізерге теенде, Тар пигнің ипчізі чочып парған:

— Кізінің чалғыс палазын хайди ӧдірібісчең?

'Гар пиг тарыныбысхан.

— Айлан, сых, — тидір, — пу тураа кізі кірбезін.

Ипчізі сах аннаң сых чӧрібіскен.

Алты частығ оолағын тілеп, Оспа ирепчі прай суғ хазын ибірділер. Пір дее чирде чоғыл. Алты частығ палабыс суға кірген полза, мыннаң андар иртпесчік тісчелер. Іди чоохтазып ала, Оспа ирепчі, нанғаннар иблеріне.

Ас чібин, суғ іспин одырлар ирепчі. Халых чон пазох чыылыза килген. Кізі кізідең сурағлапчадыр, андағ кирек пол парды, урунған кізі пар ба тіп. Кӧрген кізі чох полған, искен кізі чох полған.

Олар іди полып, кӱн хараа кидер айлан парған. Хаалха ізии азылыбысхан, алтон сӱрмес арғаа чайылып, иліг сӱрмес ээнге чайылып, арығ сіліг хыс кире пасхан. Оспа тапсабысхан:

— Одыр пеер піснең ас чирге, суғ ізерге.

Хыстың чахоызы: «Абаай харындас, атығңы Оспа, уғаа даа тарығып килдім, — тидір. — Мин Тар пигнің сӱмекчінібін. Ханым-пигім Тар пиг сірерні амох килзін теен ааллап».

— Че, андағ полза, чидербіс, — тидірлер.

Аның соонда, иирге хаапчатханда, атығӌы Оспа ипчізінең тирінібіскеннер, аттаң чазағ чӧрібіскеннер. Тар пигнің чиріне чидіп, кӧрзелер, он ікі пулуңнығ чайғы ибнің хаалхазы чабых, алты хат киис ибнің ізігі азых турчадыр. Атығчы Оспа ирепчі кір килгеннер —Тар пиг ирепчі айланыс турлар. Изеннезібіс-кеннерінде, Тар пиг, ойлап киліп, чоохтабас чооғы чоғыл, тібес тілі чоғыл,

— Иртіс, иртіс, одырыңар, — тіп, суулап айлан ту'р.

Улуғ стол тимге сых парған, аның кистіне одыртыбысхан хан

кізі Тар пиг атығӌы Оспа ирепчіні. Ала торсых арағазын, сығара, ӱлеп тур пірдең ікее, ікідең ӱске.

— Харындас атығӌы Оспа, сірернің хомай кирек пол партыр, — тидір. — Алты частығ оолааңарны таппин халғазар тіп искем, сынап ол кирек полды ба? — тіп сурча.

Атығчы Оспа:

— Сынап пол парған, таппадыбыс оолғыбысты.

— Че сыннаң андағ пол парды полза, атар таң атса, кӱн сых парза, чонымнаң кілезе пирербін. Хайдар кір парар ир пала, алты часта олғанның алығ тузы, астых таа парыбызар, пірее чирде кізее урунған на полар, — тидір. — Ас ал чіңер, — тіп, суулап тур. Оспаның ипчізі, пір самнах сузып алып, іс полбаан, стол алтына туюххан тӱкӱрібіскен. Пір кизек ит алып алып, тайнабызып, чіп полбаан, стол алтынаох тӱкӱрібіскен. Хара чӱрегі хайнабысхан, сыыды киліп, чадап тохтанған. Атығӌы Оспа ӱс самнах мӱнін чадап іскен, пір кизек итті азыр полбаан.

Харасхы пол чӧрібіскен, Оспа изіре тӱс парыбысхан.

— Че, парааң, — тидір ипчізіне.

Тур киле чӧріп, тимненібіскеннер. Тар пиг пір ниме пілбеечік оларны ӱдезерге сых килген: «Чахсы чатчадыңар, харындас»,— тіп, тур халды. Тігілері Оспа тағның алтына чидіп, иблеріне кір килгеннер. Алты частығ оолахтары, суулап, ойлапчатчаң, ам пір дее ниме истілбинче. Алай палабыс хайдар кірді ни тіп, ачырған турлар. Оспаның харах чазы улуғ ымарлап тӱзібіскен, одырғаннаң ипчізі тапсабысхан:

— Алған кізім, атығӌы Оспа, тар істіліг Тар пигде хайдағ пасха ас чідібіс, ол асты чеезің ме? — тіпче.

— Я, оңнаабын, — тіп тур Оспа, — ӱс омас мӱнні чадап іскебін, пір кизек итті, тайнап, азыр полбаабын. Оспанын, ипчізі анда пазох чоохтаныбысхан:

— Пір омас мӱн іс полбадым, пір кизек ндін чеелбедім, хайдағ даа пасхаӌыл ит полчаң, алған кізі атығчы Оспа, кирек Тар пигдең пол парды полбазын. Іди теенде, атығчы Оспа тура сегірген, тпмін тимненібіскен, тиріглерін хабынған. Ипчізі чочып парған:

— Хараағы тӱнде хайдар тирінібістің?

Хайдар даа парчатсам, нимее сурапчазың, ир кізі хараағы тӱнде чорыхтығ. Анаң, айланып, сых чӧрібіскен. Харасхы пол нарыбысхан. Атығчы Оспа Тар пигнің ибіне чит килген, тыңнан турыбысхан пб кистінде. Узаалахтар, абахайы, кӱзӱреп, маңнанып айлан чӧр, Тар пиг тӧзек саларға тіп тапсабысхан. Улуғ тӧзегін чарастырып, чадыбысханнар. Чадыбызабас, хаты чоохтапчадыр:

— Алған кізім, Тар пиг, Оспа ирепчі, пір дее пілбин, чіп салдылар ба, — тидір.

Тар пиг хатхырыбысхан:

— Хара тораадын айаанда, ол кирек оларға, постарының ханын постары чіділер, кинчі идінең хада палаларының идін чіділер. Аны истіп, Оспа атығчының чӱрегі хайдар-хайдар пулғалыбысхан — тириин хабынған, тӧдір пір хаалағ пазып, кіріске тастап, охчаан кирбейте тартыбысхан. Чааӌах пазы алызыбысхан, иргек пазына хан тӱӱлібіскен, чаачах саплап, ух кӧглебіскен, адты хат киис ибні тобыра атхан: улуғ хыйғы истілібіскен. Атығчы Оспа аннаңар чуртын кӧре пастырыбысхан.

Таң ағара чарып килгенде, ізік азылып, улуғ Таспа кір килген. Изен-минді ирт парыбысханда, суулазып одырыбысхан атығчы Оспа: «Кирек хомай пол парды, абааң, алты частығ оолғыбысты Тар пиг чіп салды». Тігізі пазын пулғап одыр. Іди одырғаннарында, ат табаны тігіри тӱскен, улуғ ибнің алнында хыйғы полыбысхан: «Атығчы Оспа ибде бе?» — тіп. «Я, ибдебін», — удур тапсабысхан ибінең.

— Ибде ползаң, Оспа табырах арах тирін, Тар пигнің чуртында улуғ хорығ полчадыр. Он ікі кізі аал сай тарап парды, пастых-пастых кізілерні чыырға.

Оспа, тур чӧріп, ізік азыбысхан:

— Хайдағ хорығ пол тур? — пілбеечік полып сурған.

Сейзең кізі анда чоохтап тур:

— Ханыбыс-пигібіс Тар пигні пӱӱнгі хараада хан ипчізінең хада кізі ат парыбыза, улуғ хорамчы пол парды.

— Че, парарбын, — тидір Оспа.

Сейзең кізі іскеркі аалларға парим тіп чӧрібісті. Ол парыбысхан соонда, атығӌы Оспа, тимненіп, чӧр сыххан. Чон изебі чох чыыл партыр. Ибнің алнында, кизек ачыхта, чон сыыспин чатхандағ. Тыңнан килчетсе, сууласхлапчадырлар, хайдағ-да ниме ӱзӱрізіп. Пір оол, турғаннаң, чоохтапчадыр:

— Мына пу атығӌы Оспаның уғы, тіпчедір.

Прайзы атығңы Оспаның уғы тісчелер. Ол арада пір апсах чоохтапчадыр: «Ноға іди полчабыстар, ооллар, ух ухха тӧӧй полар чоғыл ба. Хайдаң Оспаның уғы пол парар».

— Ханыбыс-пигібіс Тар пиг чахсы кізі полбаан, — тіс турлар чон.

Оспа пас парған. Кӧрзе, Тар пиг иркін арта тӱс парған чадыр, ипчі кізі — иб ортызында. Оспа атхан ух, киис ибні тобырып, Тар ирепчіні кӧксілерінең тобыра парып, чечпее хазал парған, тырлап тур.

Аалдаң ырах нимес, тастығ хырда, кӧлет салғаннар Тар пигні. Аннаң айлан килген соонда, чон тараалахха чонмынаң чӧп иткеннер: «Чазыда пар малыбыс саны чох чӧрбезін, халых чон чарғы-ӱлгӱ чох чуртабазын. Хан орнына хан табарға, пиг орнына пиг табарға кирек».

Ӱзӱре-ӱзӱре килгенде, атығӌы Оспадаң алып кізі чоғыл, андағ сағыстығ кӱлӱк чоғыл. Хан орнына хан таап, пиг орнына тшг таабысханнар Оспаны. Хан-пиге тур парғанда, Оспа, пиг хан орнына хан полып, чонның чарғызын салыбысхан, пиг орнына пиг полып, мал санын алып, чуртабысхан.

Оспа пигнің ипчізі азағы аар чӧрібіскен. Сині читкенде, ала маңыс оолах тӧріп парған. Оспа пиг аңнап-хустабаан оолағы азах пасханча. Алты час асханңа, читі часха читкенңе, оолағын іңезінең арон чӧрдірбеен. Че аннаң андар, оолғы он ікі чазын толдырыбысханда, ир пала нимеспін ме тіп, ойнап чӧре пастаан:

— Іди чуртапчатханнарында, пірсінде хырых пастухтың пазы, Оспа пиге кір киліп, изен-минді пир тур.

— Ноо чирдең читкен хасха пӱӱр малға салынчадыр, ӱзінчі хараағызын килді, —тидір. — Тайлах малны ӱзе тартып иртті, чоон малның ніткезін кизе тарт тур.

Он ікі частығ оолағы, аны исте, сурынча:

— Паба кізі, Оспа пиг, хара тораатты мағаа пирерзің ме, хасха пӱӱрні ибіріп кӧрерчікпін.

— Э-э, иркем, изің иртпезін, ағылың аспазын, астап килбеен, хасха пӱӱр чабаллан тур, — тидір, — чир, сині читсе, тохтир.

Он ікі частығ оолахха пасха сағыс кір чӧрібіскен.

Пабазы ааллап парыбысханда, оолағас хара тораатха алтанған, малзар чӧр сыххан. Хызыл тигейге чортыр килген. Іди кӧр турза, хасха пӱӱр сығара ойлап килир. Аннаң андар хасха пӱӱр Ах ӱӱс пазы Ах тасхылда алты айландыр сӱрген паза хатап Ах ӱӱс суғны хастап ойлап тур. Он ікі частығ оолах кӧр килзе, ӱс тигей турчадыр. Хасха пӱӱрні тоғыр алып, ӱс тигейні ибіре ойлат килген. Кӧрзе, кізі сырайлығ ниме, кізі тілГнең тілленіп, кізі ӱнінең ӱнненібіскен: «Оспа пигнің палазы, мині атпа, хадарған малыңар чідім, паза хайбаспын, хайдаң килгем, андар парыбызам», — тіпче.

Оолағас, охчааңағын хаап, атарға ит чӧр.

— Че, мині атыбыссаң, хомай полар, чурты чох халарзың, оолах. Алданғанына кӧрбеен оол кізі, охчааӌағын тартыбысхан, кӧксінең кӱн палыңнабысхан. Сах аннаң ол пӱӱр чох пол чӧрібіскен. Тигірге сых парған ма, чирге кір парған ма — пір дее кӧрінмеен. Оолах, аттың ахсын пура тартып, аннаң андар чӧр сыххан.

Тӱрче полғанда, тохтабысхан, адын салыбызып, чуунып, суғ ізіп алып, изер-тириин частанып, узи пирген. Оңар тур килзе, кӱн кӧдіріл партыр. Кӧрзе, хара тораат чалбағынаң тӱс парған тынанчадыр. Пас киле чӧре, пазынаң тартыбысхан. Хапса, хара тораат ӧл партыр. Ылғап-сыхтап оолах, адазы чирі Оспа тағны кӧре чӧр сыххан. Кір килзе, іӌезі-пабазы ибде. Ічезі тура сегірген:

— Алай, палам, хайда чӧрзің? Оспа пиг тура сегіріп кӧрзе, оолахтарының сырайы хомай пол партыр.

— Оолғыбыс, хайда чӧрдің? — тіп сурапчалар.

— Я, — тидір, — малны хайындырчатхан хасха пӱӱрні сӱрдім. Ах ӱӱсті, Хара ӱӱсті индір парып, анда ат килдім. Пабам хулуны хара тораатты аңдар салдым. Оспа кӧрчетсе, палазы хомай пол парды, тӧзекке апар чатырды. Аар ӧстебіскен ол, тӧзекте чадып, іди чатханынаң оолахтың пазох тілі пар полыбысхан:

— Кӧрдек, паба кізі,. мин атхан хасха пӱӱр тӱнӱкте тігі одырча, — тидір.

Оспа пиг кӧрерге ле маңнанған, хасха пӱӱр андартын сегір салыбысхан, он ікі частығ оолахтың тӧзіне тӱскен, сах аннаң ізіктең сығара сегіре ойлабысхан. Оспа пиг ирепчі палаларын хапханнар, палаларының тыны ӱзіл чӧрібіскен. Оолағасха сыхтазыбысханнар. Пастағы палалары кізі холынаң пар халған, ікінчізі — хасха пӱӱрнің сӱмезінең.

Оолахты Тарбы тағның ӱстӱнде андох харайтыбысханнар. Тӱрче поларынаң, Оспа пиг ипчіӌегін кӧледібӧк салды. Оспаның изі сығыбысхан, парып, тӧзекке аңдарылыбысхан, пілер-пілбесте. Іди чатханда, улуғ нимес оолах кире пасхан, алты час тузы полар ба, полбас па.

— Изен ме, минді бе, Оспа аға, — тидір.

— Изенӧк-миндӧк, — тіп тапсабысхан Оспа.

— Сухсапчазың ма, аға, — тидір оолах.

— Я, оолаам, суғдан, сухсап, ханым хадылчадыр. Мағаа суғ ал кил, — теенде, кӧнек хапхан пайаағы оолах, ойлап парыбысхан. Тӱрче полғанда, кӧнектіг суғ кӧдіріп, пу кір чӧр. Оспа аны тооза ізібіскен. Оспа пиг кемнің оолаазың тіп сурчадыр. Пайаағы оолах: «Минің іӌем-пабам чоғыл, — тидір. — ӧкіс ӧсчедірбін».

— Андағ полза, оолах, мағаа оол поларэың ма? Мнні паба тирзің. Илдең-чоннаң таап азыраан ӱзінӌі палам Уӌеңес поларзың, — тіпче. Чуртап, чылға сых парыбысханнар. Позына хара ат тудып алған, аны алтан чӧрче, оолғы ат тудыбох ппр тіпче. Ам, таллап-таллап, оолғына ах халтар ат тут пирген Оспа. Уӌеңес кӱннің чортырып ойлатчададыр.

Іди чуртап, пір кӱн иртен адалығ оол ниме чіп одырғанда, Ат арғазы пилдең таңмазы пасха аттар ас киледірлер. Кӧні оларзар килирлер, чидіп, тохтабысханнар. Изеннес-минділескеннер. Сейзең кізілерні стол кистіне одыртып, аарлап-сыйлап салыбысхан Оспа пиг: «Ырах па, чағын ма айан хуруп парчазар?». Одырғанынаң сейзең кізі тапсабысхан:

— Іӌем-пабам чирі ырах халды, ханның-пигнің пазы Моол чирінеңмін, прай пиглер чыылысчалар албан нпме тӧлирге. Оспа пиг, син ӱзінӌізін парбадың, ханым-пигім алдыртча. Килбезе, чахсы итпеспін, позының идін позына чідіртіп, позының ханын позына ізіртербін теен. Минің чооғыма ізенмезең, Оспа пиг, пічік пазып ысхан Моол хан. Хойнына холын суғып, тос сығар килген. Улуғ нимес хазың тозында пічік пазылтыр. Сах ниме чоохтаан сейзең, мында олох ниме пазылтыр. Олар чӧрібіскен соонда, тарыхпастағ Оспа пиг тарых парған, ӱрӱкпестег Оспа пиг ӱрӱгібіскен. Сыға чӧріп ибдең, хыйғы салыбысхан:

— Аалдағы кізіні прай чығыңар. Он ікі сейзеңні ааллар сай ыза пирген: «Атығӌылар атхан аң теерізін прай ағылзыннар пеер».

Атығӌы-сабығӌылар прай чыыл килгеннер, аарлығ аң теерізін ӱзӱрібіскеннер, аннаң андар, артха артхлап, тимнееннер. Чон тарағлап парғанда, Оспа пиг тимнен-сӱмненібіскен. Учеңес: «Мин дее парарға Моол ханына», — Оспа пигні хооп тура парған. Оспа пиг апарарға хынмин турадыр. Анаң Оспа пиг айабысхан. «Че тимнен, оолғым», — тидір. Сынап таа мында пірее ниме пол парар тіп, хорығып, хада ал парған. Аннаңар чол чӧрібіскеннер. Иирзер, суғлығ чир урунғанда, тохтабысханнар. Учеңес хайдағ нимені хағлап, киртіп, килістір турадыр. Чиис ниме хайнап парғанда, чееннер. Чадарға тимненібіскеннерінде,. Уӌеңес хоных чадар чирге ағас салааларын сындырып тӧзебіскен, кирткен кіресті Оспаның алтыиа тастабызып, пабазын андар чатыр салған. Пір ниме пілбеді кирі кізі, чадып узубысханнар. Атар таң атханча, пір дее хыймыхтабин узаан Оспа пиг. Кӱн сых килгенде, от салып, ниме хайнат чееннер. Аттарына изер салып, тимненібіскеннер, аннаң андар атха алтанарға турып, Уӌеңес ӧстебіскен. Оспа пиг чочып парған:

— Хайди пол пардың, оолаам, — тидір, — ниме пол парды?

— Ой, паба, істічеем ағырыбысты.

— Кӧдіріп, мӱндірібізим, — тидір Оспа пиг.

Іди теенде, Уӌеңес хайди-хайди полыбысхан.

— Паба кізі, Оспа пиг, мӧкейе тур, — тидір, — синің ӱстӱңе пазынып, алтаныбызим.

Оспа пиг апсах тур килген. Уӌеңес, оң азағын кӧдіріп, сол азағын ээӌек пазып, айланып, алтаныбысхан. Оспа пиг:

— Ок, оолаам, — тидір, — чарным ағырта пазыбыстың.

Оспа пиг, хара тораадына алтанып, аннаңар чӧр сых пар-

ғаннар. Ырах нимес парарынаң, Учеңес, ырын ырлап, кӧгін кӧглебіскен. Ӱр бе, ас па полғанда, моолның чуртын кӧр кил-геннер. Ай алтынаң ат кӧп чыылтыр, кӱн алтынаң кізі сӱрееліг килібістір. Моол ханға іди ле кірчее чох полған: килген кізінің тіл?н алып, Моол ханға чоохтачаң кізі арон турча. Ам ол кізі, Моол ханның ізігін аза, пазырына кіріп, чоохтапча:

— Ханназа ханым, Моол хан, пиглезе пигім, Моол хан, Ах ӱӱс суғның хазынаң Оспа пиг албан чыып ағылтыр.

Ханнар-пиглер чыыл парыбысхан, сымзырых одырғлапчалар, Моол хан анда тапсабысхан: «Ӱс тӧлегні толдыра ағылған полза, кірзін Оспа пиг». Че аннаң андар Оспа пиг аарлығ аңның теерлерін киріп, Уӌеңес хада-пірге тазысча. Прай ӱзӱріп, санн тӱскеннер, ӱс тӧлегнің албанын азыра ағылтырлар. Аны исте, кӧріп, Моол хан:

— Че, чахсы, одыр пеер, Оспа пиг, — тидір. Улуғ пиглернің аразына одыртып, анда сыйлап-аарлап сыххан Оспаны. Учеңес пабазының кистінең: «Мағаа даа чічең ниме пир тур, пабаң». Оспа пиг Ӱӌеңеске пиріп одырча. Оспаның хыриндағы пиглер турғанда, Учеңес андар одырыбысхан.

Оспа пиг Моол ханның кӧңніне кіре парған. Іди Оспа пигні махтап одырғанда, Ӱчеңес, тура хонып, стол алнында турыбысхан:

— Пабам, Оспа пиг, — пиг нимес, ханын-пигін мағаа пирібіскен, — тидір. — Киртінмезеңер, кӧріңер, — чарнында теерпек таңма, нанында кірес таңма полар, пабамның орнына мин ханмын, мин пигбін. Іди теенде, Моол хан игеріне тӱскен: «Ханың-пигің, Оспа пиг, піске сағба итпин, хайди пирібіскезің», — тидір.

Ӱчеңестің чооғын сынирға Моол хан Оспа пигні, тура орты-зына турғызып, пиглер алнына чалаастадыбысхан. Сыннаң даа, чарнында теерпек таңма, нанында кірес таңма. Аны кӧребес,анда киртінгеннер. Пиглер пазы Моол хан: «Ханың-пигің пир тее салзаң, ханның-пигнің адын адаазың ма?»

— Пір дее пілбинчем, адабаабын,—нандырча Оспа. Уӌеңес: «Ноға адабаазың, паба кізі, изің агылах полыбысхан ма? — тидір. — Чонның пазы Тар пиг полган, Тар пигнің соона Оспа пиг табылған, — тидір, — анаң чоохтабаазың ма: ӱзінӌі пигі Ӱьӌең пиг син поларзың», — минің адым Учең пиг.

Іди теенде, чон хайди полар? Чон чарадыбысхан, Моол хан:

— Ам Оспа пиг нимессің, Оспа апсах, одыр пеер, стол кистінзер.

Ӱӌеңес аннаң андар ойынға сых парыбысхан. Іди айланып, тбірлеп кӧр турза, Моол хан хызы, Постай Арыгның, ибі кӧрінче, алты-ӱстӱнде иб турчадыр. Устӱндегі ибінің тасхар сығар ізігі пар, улуғ нимес одырар чтрі пар, анда алтон сӱрмес арғаа чайылып, иліг сӱрмес ээнге чайылып, он алтыча частығ хыс одырча. Учең пиг тастаң атхлап тур, хыстар, хаап алып, нандыра атыпчалар. Узінӌі тазы Постай Арығның сырайына теңен. Постай Арығның сырайы хызар парған, тас хаап алып, нандыра атхан. Постай Арығның чӱстӱгі андада, сустанып, чирге чачырап парған.

— Моол хан хызы, Постай Арығ, мағаа син сӧзің пирібістің,— тидір. — Учең пиг, чӱстӱгін хаап, ізебіне суғыбысты.

Постай Арығ ол хоных хонып, уйғу узуп полбаан, чадын чадып полбаан.

— Хайди чӱстиим алчаң полчаң пу айнадаң? Хысха сӧлепчедір: «Сыға чӧріп, чӧптес Учең пигнең чистектеп парарға полған полып».

Позы Постай Арығ чазыныбысхан, Учең пиг оларның соонаң парбаан, пасха ч.ирдең ибіртіп, алты хыстың алнына ойлат килчедір. Уңең пиг чит килген, аттаң тӱзіп, чистек чіп тур. Пір хыс алынаң килче. Ідн килчедіп ол хыс, ибіре тастап, Ӱӌең пнг, улуғ кистігін суура тартып, алнындағы хысты холтых алтына сазыбысхан, хыс пала, хысхыра, аңдарылыбысхан, кистінең тыынған хызын алнына кире тартып алған. Анзын улуғ кистігінең сазыбоғысхан. Хыс пала, абағырыбызып, аңдарылыбысхан. Постай Арығ чапсынарға тідінмеен, Учең пигнің сырайы ардап парыбысхан: «Ирні илектеп, идееңмінең хол»ың чыстың ма, сӧзің пирібізіп, Постай Арығ. Алтын чӱстииңе ачырған чӧрзің ме. Парар ползаң, парарың чоохта, парбас ползаң, ідӧк чоохта». Постай Арығ хорығыбысхан, парар полыбысхан.

— Парар ползаң, усхас, — тидір. Ах халтар адына алтанып, Постай Арығны усхастырыбысхан. Анаң чӧр сыхханнар, килейіп ахчатхан ким суға кире сегіріп киледірлер, Ах ӱӱс суғның хазына анда чиде тӱскеннер. Иб алнында тохтап, иблеріне кіргеннер, тириин сайбаныбысхан Уӌең пиг. Постай Арығ, тастындағы кибін суурып, одырыбысхан. Ӱӌең пиг тапсап тур:

— Алған кізім, Постай Арығ, кемге ізеніп одырыбыстың, алныбысха чӧрңең кізібіс чоғыл, суғ ағылып, ниме хайнадарға кирек, — тидір.

Іди кӱн иртіп, иир пол парған, орты кӱнге чит парғанда, ат тігіреені истілген. Улуғ хаалха кӱзӱреде тартылыбысхан: — Иркем-кинӌем, Ӱчең пиг, — тапсабысхан ол кізі. Учең пиг тыңназа, Оспа апсахтың табызы.

— Алған чахсы, Постай Арығ, ізік азыбыс са, — тидір. Постай Арығ, турып, ізік азыбысхан, от чарыдыбысхан; Оспа пиг, кіріп, изеннезіп, стол кистіне одырыбысхан.

— Иркем-кинӌем, Учең пиг, кізі палазын, Постай Арығны, алзаң даа, ікі хыс паланы ноға чазыда чатырдың? — тидір. — Че, оолғым, паза ниме ит полбас, той-пай идерге кирек.

Абахай Постай пиг ипчізі полып чуртабысхан. Олар наа орынға кӧзіп алғаннар. «Орчых аал» тіп адал парған ол чир. Аннаң андар чахсы чуртабысханнар. Оларның алып-кӱлӱгі пар-полыбысхан. Учең пиг сала харығ арах пол парғанның чуртын талап килчең, позынзар сӱр килчең. Устӱнзарых, ырахтаң, пір пигнің чуртын талап сӱр килген. Оларбынаң пір ӧкіс оолах читкен. Ӧл ир ӧзіп, он тӧрт часха чит парып, Учең пигнің малын хадарчаң. Чир-чуртын сағынып, ачырғанып, ырлап-кӧглеп чӧр-чең чазыда. Учең пиг тыңнапчатса, хыс ӱні истілчең. Пір кӱн алып-кӱлӱктер, кӱресклеп, кӱрееліс турлар. Учең пиг, сых киліп, тапсабысхан:

— Ооллар, ах ой аттығ оолны хығыр киліңер, — тидір. Пайаағы оолны, хығырып, ибге кир килгеннер, ікі тӧӧй ах сарааттығ Кӱлбізек алыбына ол оолахты чалаастаттырған. Пайаағы оол хайди чалаастанам тидір. Иріктіг позы ирік чох чалаастан сыххан. Ӧкіс оол теен нимелері арығ-сіліг хыс пол парған. Учең пиг тарыныбысхан.

Аннаң андар чуртабоғысханнар, че пір кӱн иртен Учең пиг-дең Кӱлбізекке аңнап-хустап парарға тимнензіннер тіп хабар читтір... Ол аңнап чӧрчең кізілер тееспең аттар кирчең полтыр-лар. Кӱлбізектің парар кӱні пол парған. Чӱген тудынып, Кӱл-бізек чазағ пас сыххан. Аттар чӧрген чирге читкен. Пайаағы аттар хуюзып ирткеннер, Сарас чазызын кӧре ойлас сыхханнар, Кӱлбізек аттаң чазағ оларның соонаң чӧр сыххан. Аттар кӧл-лерге кірглебіскеннер. Кӱлбізек ат тударға иткенде, пір дее ат тутырбннчададыр. Іди полып, кистінең кізі тапсабысхан; ай-ланып кӧрзе, аттаң кічичек хызыл хоор ат мӱн салған, ирдең амал кӧгістіг кізі сурабысхан: — Аттарың тут полбин турзың ма, хайзын тударға ит тур-зың Хайа, тут пирим ме...

Кӱлбізек хайдар-хайдар тарын парған:

— Синнең полар, мин дее тут полбин турбын.

— Хайдағ аалдаңзың, — тидір пайаағызы.

Кӱлбізек: «Орчых тастаңмын», — тидір.

— «Орчых таста» чуртапчатхан кізінің пастығы кем? — тіп сурча.

— Ханыбыс-пигібіс Ӱӌең пиг, — тіпче Кӱлбізек.

Іди чоохтаза парып, аттаң тӱс килген.

— Син кемзің? — тіп сурған Кӱлбізек.

— Мин Сеет чирінеңмін, — тидір. — Адым-солам хызыл хоор аттығ Тасхаңах Матыр. Анаң айланып кӧрче Тасха Матыр, хайда-хайда суғда ӱс хуу чӧрчедір. Ол турғанынаң сӧлидір:

— Теегі чӧрген ӱс хууны ат кӧреең ме, атығӌыбыс пілерге? Кӱлбізек, пура тастап киліп, кӧрген: ырах чӧрчелер, теере ат полбаадағ.

Уғаа ырах, — тидір, — мин ат полбаспын.

— Алнындағы хууны харах хастаң кизе атарға, ікінчі хуузын чоон мойны алнынаң, ніске мойны тузынаң кизе атарға, ӱзінӌі хуузын — орты-тӱбінең ӱзе атарға, — тіп тур Тасха Матыр.

Кӱлбізек, аны тыңнап, «полбаспын»,—тидір.

— Андағда мин ат кӧрим, — тидір Тасха Матыр, охчаазып хабына, ікі ух сыырсахти тудыбысхан, ӱзінчі уғын киске тастабысхан, оң азағын тӧзене, одыра тӱскен, сол азағын чӱгӱрте тастабысхан. Кирбейте тартып позытханда, чааӌах саплап, ух кӧглебіскен. Пастағы хууны харах хаста ӱзе атыбысхан, анзы ханат хағынып, пазы суға тӱс парған. Ікінчі уғы хууны моннынаң кизе атхан. Ӱзінчі хууның кӧксін орты-тӱбінең ӱзе атхап. Кӱлбізек, аны кӧріп, таңнап, чапсып тур.

Турғанынаң Тасха Матыр тапсабысхан:

— Харындас Кӱлбізек, чарыс кӧреең ме? Аттаң чазағ чӱгӱребес, пілербіс.

Кӱлбізек сағынчатса, сыназарға кирек.

— Хайдаң чарызарбыс, — тидір. Тасха Матыр чоохтаӧысхам.

— Кӧрчезің ме, пил турчадыр, ол пилнің алтында теерпек кӧл пар, теерпек кӧлдең чарызарбыс.

— Чарызааңох, — тидір мынзы.

Меетке чидіп алып, аннаң андар хыйғылазып, ӱкӱс салғамнар. Тастығ хырға читкеннерінде, Кӱлбізек алнында, Тасха Матыр соонда хыйғлап киледір: «Кӱлбізек харындас, ойла, ойла, алныңа кире ойлабызарға турбын». Іди ойлас килгенде, Тасха Матыр, кистінең ойлап киліп, азыра сегірген. Тура тӱскенде, Кӱлбізек иртӧк салыбысхан. Меетке чидіп одырғанда, Тасха Матыр, хыйғы салып, азырох сегірібіскен, меетке кире ойлап парыбысхан. Анаң кӱрезерге марғысханнар. Тасха Матыр Кӱлбізекті ӱс хати тастабысхан чирге, анаң сӧлидір:

— Анӌа ойнаанда, мин сағаа пірее ат тут пирим, хайзы адын тудим? — тидір. Кӱлбізек Учең пигнің ах халтар адын кӧзіт пирген. Тасха Матыр чалаастанған, пас киліп, суға сегірібіскен. Ах халтар атха тыыныбысхан. Ах халтар аттың чилнінең хаан, чӱген суғыбысхан, алтон атты суғдаң сығара сӱр килген. Ах халтар атха алтаныбысхан Кӱлбізек, хызыл хоор адына — Тасхаӌах Матыр.

— Тасхаӌах Матыр харындас, «Орчых тасха» ааллап парааң. Тасха Матыр хынмаан: «Тарых пардым, тіпче, чирі-суумда ӱс ай полбадым. Че килем ааллап андағ-андағ кӱнде».

Хаӌан хууларны ағыл килгенде, Учең пиг махтачаан на мах-тапча Кӱлбізекті.

— Экей, ханым-пигім Ӱӌең пиг, алып хыринда алып нимес-пін, кӱлӱк хыринда кӱлӱк нимеспін. Миннең дее артых атығчы пар, миннең дее кӱстіг кізі пар.

Кӱлбізек анда Тасха Матырдаңар чоохтап пирген.

Ам нинче-нпнче кӱн ирткенде, пірсінде чаііғы ибнің алнында аттаң кічіг хызыл хоор ат турадыр, Ибге кире пас килгенде, Ӱӌең пиг кӧрче: сірееде кізідең кічіг кізі одыр, азағы, чирге

читпин, силбеп одыр. Кӱлбізектің чооғынаң Учең пиг сис салған, Тасха Матыр пу одыр тіп.

— Изен ме, минді бе, Тасха Матыр харындас, — тіп, хол тут-хан. Изен-минді прт парып, суулас турғаннарында, Постай Арығ анда кір килген, ізік наағында тура чӧріп, тапсабысхан:

— Учең пиг хаӌаннаң ала сахтапчатхан уғаа хорғыстығ Тасха Матыр пу пол парды ни, — тидір, — хызылғына хараға-стығ сылбых оолах.

Тасха Матыр тарыныбысхан. Сах аннаң, одырғаннаң, сегір салыбысхан, чайғы ибнің тӱнӱгіиең сығара сегірібіскен. Уӌең пиг, тура тӱзіп:

— Поч, хайди полдың алғаным, Постай Арығ? — тидір. Таң-наанынаң Учең пиг тасхар сыххан. Сых киліп кӧрзе, хызыл хоор ат чоғыл, хыйғы табызы хайда-хайда истілген:

— Адай-табан, ир табан, Учең пиг, илге илег идіп, чонға чоох иттің ме? Ағар чаалығ килем, сағып одыр. Учең пиг, тағ чіли кӧӧп, суғ чіли тазыбысхан, улуғ тобырчығын тудынып, кире пасхан, Постай Арығ хатының омырға патпас тулуңнарын ори хапхан, аңдара сілігіп, соғып, хағыбысхан. Ачығ табызы айасха истілібіскен, порағлығ табызьі пулутха тарап турғандағ. Учең пигні тохтадар алып-кӱлӱгі чох полған, тапсир табызын чох иде соххан, ибге киріп, тахта алтына кире тееп, чӧрібіскен. Атар таң атханда, кӱн хараа сых парғанда, нандыра айланған Уӌең пиг.

— Че, Постай Арығ, хайдар парған Тасха Матыр, ідӧк ал кил пеер. Чуртха ағыл полбазаң, ачығ тібин, азыр салам, чіг тібин, чіп салам...

Постай Арығ абахай алданыбысхан:

— Алғаным-чахсы, Ӱчең пиг, 'Гасха Матырны хайди даа хығыр килербін.

Он ікі хыс, он ікі оол, хада тимнеп, чӧрібіскен. Нинӌе-де кӱн пазынаң Постай Арығ Тасха Матырнаң хада кил чӧр. Ол мындағы Изот пайның хызың Тасха Матырға ал пирер полтыр.

Тасха Матыр позының алты матырларьінаң хада пу чирде чуртирға чарадыбысхан. Ам на чурт салыбысхакнар, малларын кӧріп. чуртап парирлар. Изот пайның хызын ал пиргеннері чоғыл. Учең пиг Изот пайның сіліг хызын Кӱлбізекке алар полтыр. Постай Арығ, тізең, — Тасха Матырға.

Пірсінде Ӱчең пиг ат чар*ызы ит тура парған. Тасха Матырның хызыл хоор ады прай аттың алнында килген меетке. Кӱлбізектің Тасха Матырға істі кӧй тур. Ам пірсінде, тайғаа парғаннарында, Кӱлбізек чабал сағыс тут турған: пірее оңдайға киліссе, ат саларға Тасха Матырны. Іди сахтағда одырчатханнарында, алты киик араларына кире ойлап килген, Кӱлбізектің уғы, киле чӧріп, Тасха Матыр одырған ағастың чылтызын прай ӧтіре атыбысхан. Тасха Матыр сизік хабысхан.

— Адай-табан, ир-табан, Кӱлбізек, киик атарға атпаан полтырзың, мині атарға аттырзың. Ікінчі ӱргӱн килчеткенде, Тасха Матыр кӧрзе, пір кічичек киик палазы ойлап килчедір. Кӱлбізектің синіне читкенде, Тасха Матыр атхан, оолахты чалбайта кире атхынабысхан, ол парған ухтаң Кӱлбізектің кӧксінең кӱн палыңнабысхан, Кӱлбізек, тура сегіріп, ойлап, аңдарыл парған. Тасха Матыр, Кӱлбізекті ат салып, чочи тӱскен: аар итсе, ар чӱлліг, пеер итсе, чир чӱлліг Учең пиг Тасха Мат>ырны чох ит салар осхас. Иріктең ирік чох Тасха Матыр Кӱлбізектің хырында инел-чобалыбысхан:

— Аңа даа тӧӧй аң атхан полғандағ, пір чібес идінің ӱчӱн, ирнің чахсызын иртір салдым, — тидір. Ол табысха парчазы чыылыс килгеннер — пір кізі дее табыс чох пол парған. Учең пиг, тарынып, тапсабысхан:

— Тасха Матыр, харааң хайда полған? Аңнап киліп, аң атпин, улуғ алып аңдарыбыстың ма? — тидір. Тасха Матыр алдан-чобалыбысхан:

— Абаам харындас, Учең пиг, кпліс парған, оңнабин атыбысхам. Че аннаң андар Кӱлбізекті, ағылып. чоннаң кӧдіріп, кӧлет салғаннар. Ӧлген сӧӧктің суура-сабы чох парыбысхан, аннаңар чуртап мӧтеп сыхханнар. Постай Арығ абахайнаң Ӱӌең пиг Изот пайның хызын Тасха Матырға ал пиргеннер, Моол чиріне албан тӧлебес пол парғаннар.

Ӱӌең пигде пір Ӧкіс оол мал хадарӌаң полтыр, хаӌан-да сӱр-дір килген чонның халғаны. Пірсінде аның чирі — чурты іске кір турадыр. Ала харах чазы аңнахтап тӱзібіскен, ікі харах чазы ӱзілігі тӱзібіскен. Уғаа тың ачырған парып, адына алтаныбыс-хан, хачыбызарға сағыс кірібіскен. Тимін тимненіп, сӱмін сӱм-неніп турадыр. Пірсінде хараағы тӱн читкенде, ах сараадына алтаыып чӧрібіскен. Пір кізі пілбеен, пір кізі сиспеен. Алты кӱн азып, читі кӱн иртіп парыбысханда, Ӧкіс оолны алып-кӱлӱктер чохсына пастаан. Чыылыс киліп, чоохтас турзалар, сигіс кӱнге чит партыр. Ӱӌең пиг чоохтап турчадыр:

— Сӱрізерге кирек мыны. Мынча чыылған алыптардаң кем сӱрізер? Анынаң ынағ кізізі Тасха Матыр полған. Синнең пасха кізі парза, ат таа саларға айабс, — тидір Ӱӌең пиг.

Тасха Матыр парарға сӧс пирген. Хан хазыр, пиг пик, — аны піліп, Тасха Матыр, ибіне киліп, ипчізінең суулазыбысхан. Иртенінде чахсы азыранып:

— Мин айланғанӌа, алған чахсым, чахсы чуртап чӧрчет,

мағаа сағынма. Анымчохтазып, пис салаа тудызып, алты хатап охсанып, хатап чоохтап тур: «Мин айланғанча, алған чахсым,

мағаа сағіынма».

Хызыл хоор адына алтанып, анда чӧр сыххан Тасха Матыр.

Илееде чир иртіп парып, пастыр килчетсе, кӧрзе, улуғ ннмес хыр азыра тӱдӱн сыхча, хайдан, пілерзің, Ӧкіс оол пол парба-зын. Анаң тӱзіп, хызыл хоор адын тастабызып, чазағ китеп сых килген. Сых киліп кӧрзе, ікі тӧӧй ах сараат анда турчадыр. Ӧкіс оол, аң атып, ит хайнатчадыр, хазанын сығарып, тағанын суурып, хыйа алчадыр. Ит оығарып, чіп одырчадыр. Тасха Матыр пӧгін турадыр: сах іди хырина пас парза, атыбызар осхас.

— Тохтадыр, мин мының іргегін ӱзе атыбызим, Сах анан одыра киліп, уғын, киске салып, чаачағын кирбейте тартыбысхан, анда позыдыбысхан, уғы кӱӱлебіскен. Пір ниме пілбин одырған Ӧкіс оолның холын пілектең ӱзе атыбысхан. Сах аннаң Ӧкіс оол тура тӱскен, ікі холын чоғар тудыбысхан, ханы арғамӌы чіли сулабысхан: «Абаай харындас, Тасха Матыр, мині піди атчаң кізі чоғыл, син атты поларзың?»

Тасха Матыр сах аннаң ойлап читкен.

— Иркем-кинңем, Ӧкіс оол, сині істеп-чоллап киліп, харахха кӧрінерге хорығып, оң іргеең ӱзе атарға ит чӧріп, чабал атыбыстым. От піледірбін, от хазыбызим, чазыл парарзың. Ӧкіс оол инел-чобалыбысхан: «Тудыбызар ікі холым чох полғанӌа, пу

чирнің ӱстӱнде кӧксім чох ползын. Тасха Матыр, абаа кізі, мині ат сал».

Тасха Матыр хада-пірге орлазып, хада-пірге чобал тур. Иир саап парған полған.

— Атар таң атханча, Тасха Матыр абаа, ат сал мині. Кӱннің харағы сыхханча, ӧдір сал мині, — чобалған Ӧкіс оол,—тузымнаң турыс килер туған-чағыным чоғыл, хабырғадаң хайызар харындас кізім чоғыл, ӧлген сӧӧгімні сурабызар пір дее, нимем чоғыл.

Тасха Матыр, чобаана сыдабин, Ӧкіс оолны анда ат салған. Арығлап, сіліглебіскен, кӧлетпинең, аңнап-хустап парыбысхан. Аңны-хусты ат киліп, кӱ.чін иткен, адаң хулуннары ах сарығлардаң ікізінең дее хыл чулған, тӱӌӱр хомыс хыл урып. ӧкіс оолның пазына нымах ысхан, ӱс хараа ысхан. Тасха Матыр, пазына одырып, анда орлаан, анда сыхтаан:

Чазып ӧскезің, Ӧкіс оол, иркем, час тайғада чат халдың. Мыннаң халған чон ӧлген чахсы кізіні ӱс хондырбин сығарбазын, аңның-хустың идінең кӱнін идіп, кӧлетсін.

Ікі аттың изерін оңдайлап салыбысхан, ікі сараат кістезіп парыбысханнар. Пір сағыныбысхан Тасха Матыр:

Мындағ чахсы харындастаң халып, Орчых тағзар нямем кілеп парам, — тіп тур. — Учең пиг чабал кізі, ӧдір тее салар. Хызыл хоор адына алтанып, аннаң андар чӧр парыбысхан.

Іди, чӧре-чӧре, кӧп чир чӧр салған Тасха Матыр, пасха-пасха ханнарда полған, мал хадағӌыларына полысчаң, аңнарны атхлап, чонны азырачаң. Кӧп ниме кӧрген, кӧп ниме сағынған Тасха Матыр.

Пірсінде парирып, Тасха Матыр улуғ нимес хырға сых килген, ат ахсын тартып, кӧр турадыр, кӧрзе, хулун улиинӌа ах ой ат турчадыр, анаң кӧрзе, улуғ пулан ат салған улуғ нимес кізі, ибіре чӧре, айлан тур. Читіре пастыр киліп, изен тіп салды.

— Абаай харындас, Тасха Матыр, ух орназып, ӧӧре-нанчы полааң ма? Ӧлген сӧӧк пірге полар, аххан пістің ханыбыс пір чул полар. Тасха Матыр сағына тӱскен:

— Синнең дее чахсылардаң халғабын, синінең харындас полза, ноо туза полар. Тасха Матыр харындас поларға хынмаан.

— Че андағ полза, Тасха Матыр, ах ат кӧреең ме, — тидір. Аттаң тӱзе сегіріп, Тасха Матыр охчаачағын алған.

— Нимені атарбыс? — тидір.

Иргейек улузының алыбы чоохтабысхан:

— Аархы хырның олығында хайдар-хайдар парбах пастығ хазың турча, мин, парып, сабынды ит килим, — тидір. Иргейек кізі ӱкӱс салыбысхан. Андар парып, сабынды ах иткен, аннаң ойлап киліп, ах атханнар. Пастап Иргейек улус атхан. Уғы кӱӱлеп парып теңені истілгенӧк, ахтың ортызына кире атхан. Ікін-ӌізін Тасха Мат>ыр атхан, Иргейек алыбының уғының хырина теңен.

— Тасха Матыр харындас, атығчы кічіг ах ой атты нимее салбадың, кізідең кізі кӧгістігні нимее санабадың. Алтан чӧрген хызыл хоорың ах ой аттаң на улуғ, кӧп аттаң кічіг. Тасха Матыр, синің кӧксің мининең не ілгерзің, кӧп кізідең чабыссың. Хаӌан полза, хызыл хоор адың алтанып, тулбар ат туйғағында хон турарзың. Ит алып ал, пірее чирде хонзаң, чирге кирек полар. Кизе тартып, ит ағыл пирген. Анаң пулан идін адына артыбысхан, пуланның теерізін дее халдырбаан.

Тасха Матыр хылызын чирге тӱзірібіскен: — Харындас, Иргейек улузының алыбы, хылызым посхын парды, ал пирдек.

Пайаағы оол, пас киліп, аннаңар Тасха Матырның хылызын чыдазынаң тобыра пазыбызып, мына тіп, чыда узында читір пирген. Ах ой адына алтаныбызып, аттың ахсын пулғабысхан:

— Тасха Матыр харындас, сабын ах атхан ікі ухты алып ал, минің уғым тобыр парып, ухтың кизінең салбаңнап одыр полар, синің уғың орты тӱбіне читті полар. Минің уғым суура тартып аларзың, хаӌан полза, улуғ чааға урунчатсаң, уғың тоозыл парза, минің уғым кирек полар сағаа. Аннаң андар хамчы хағып, чӧрібіскен.

Тасха Матыршың кӧп ниме изіне кірібіскен, ипчізін сағын турадыр: «Чирнің ӱстӱн ибір чӧріп, анчада пу синге теере кӧп айнаны ӧдірдім. Нименең хорыхчадырбын? «Орчых тасха» наныбызим, ниме зе». Учең пигнің чирін кӧре чӧр сыххан. Салбат чазыны тобырып, Ах ӱӱсті кизіре сегірткен. «Орчых тасха» анда читкен.

Кӧр килизе, иирге саап партыр, Ӱчең пигнің ибінің алнында ил чон изебі чох турчададыр. Ырдаң артых ыр истілче, кӧгдең чахсы кӧг истілче. Позының ибін кӧре пастырт килген, хызыл хоор атты чечпее палғабысхан. Ибінде, алтон сӱрмес арғаа чайылып, хыс кізі пас чӧрче. Изен-минді пирібіскенде, улуғ сірееге одырыбысхан. Хыс кізі улуғ стол тартып, ас-суғ салыбысхан, Тасха Матырны одыртып, аарлап, сыйлабысхан. Пайаағы хыстаң Тасха Матыр анда сурабысхан: «Ноо теен чурт пол парды?»

— Пу чурттың ады-солазы Орчых тас.

— Чуртапчатхан чонның пастығы пар ба?

Хыс кізі анда одырғаннаң суулабысхан:

— Пістің ханыбыс-пигібіс ах халтар аттығ Ӱӌең пиг.

— Син кемнің хызы пол пардың? — тидір.

— Мин Тасха Матырның хызыбын, пабамны кӧрбеем.

— Ічең кем полған? — тидір.

— Ічем — Изот пайның хызы.

— Паза харындазың полбаан ма? — тидір.

— Ікіс тӧреебіс, — тидір хыс, — миннең кічиим оол пала. Син, кирім, тігі ибзер парыбыс, анда улуғ той полча, той кӧрерзің.

— Кемнің тойы полча анда?

— Ӱӌең пигнің оғылы Саап кізі алыбысхан.

Тасха Матыр той кӧрерге тіп сых чӧрібіскен, айлан киліп, кире пасхан. Учең пигнің чайғы ибінде араға ісклепчедірлер. Учең пиг чадыған тудын салған, кізідең кізее ал чӧрчедір.

— Тасха Матырның кӧгін кем кӧглир? Тасха Матырның хайын кем хайлир? Тасха Матырның чахоы кӧгін хағыбысхан кізее чахсы ат мӱндірем, Тасха Матырның хайын хайлап пирген кізее чағазы чахсы кип кизірем.

Пір кізі хах пола чоғыл, пір кізі хайлап пола чоғыл. Учең пигнің, ачырғанып, харах чазы тоолап тур:

— Хайран Тасха Матырым ӧліг бе, тіріг бе?

Ізік хазында улуғ сундух. Тасха Матыр анда одыр салған. Кӧр турза, ипчілернің аразында Изот пайның хызы одыр. Пір ипчі чоохтапчададыр:

— Худағай, син дее кізіңнең халып, чибіргі чылға чит пардың.

— Ниме идерге мағаа ирні, палаларым даа ир пол парған,— харағын чызыныбызып, тіпче:

— Кӱлӱк кізі ӧле чоғыл, алығ сағыстығ Тасха Матырны сахтабохчададырбын. Пӱӱн тӱзімде уғаа чахсы тӱс тӱзеем: Тасха Матыр айланар осхас. Іди полып, тыңнап турза, кистінде ікі оол суулас турлар: «Тасха Матырның кӧгін пу апсах хахпазын».

Ікі оол, Тасха Матырны апсах идіп, кӱлібіскеннер. Андар Ӱӌең пиг чит килген: «Кирім, чадыған ойнидырзың ма?» — тидір.

Тасха Матыр:

— Чиитте ойначаңмын.

— Тасха Матырны піледірзің ме, кирім? — Ӱӌең пиг сурап

тур.

— Тасха Матырны ноға пілбечең, хада-пірге ӧскебіс, —

тіпче Тасха Матыр.

— Че, кирі апсах, сарнап пир.

Пір улуғ сара араға тутхан, Тасха Матыр чадыған ойнадыбысхан, кӧг сарнадыбысхан. Тасха Матырға уғаа тӧӧй сарнап парадыр. Хайхап, истіп одыр турлар. Аннаң андар Тасха Матыр, хайди чӧргенін, чобалғанын, хағып ойнапчадыр. Чӧрген чирін пір сай хайлап, нандыра айландыр киліп, «Орғах тасха» ағылған. Учең пиг хайди даа кӧр турза — Тасха Матыр. «Хай-дар-хайдар пиг Матырым, — тіп, хучахтабысхан апсах Матырны. Алыптар тура сегірізіп килгеннер, Тасха Матырны, хаап, чоғар кӧдір турадырлар.

Ур бе, ас па чуртап парыбысханнар, Тасха Матыр олох улуғ Матыр полыбысхан. Ипчізінең, хызы, оолғынаң чуртабысхан, ча-бал-чахсыны хада кӧдіріп.

Ам пірсінде Ӱӌең пиг сылтағ чох Моол ханын чаалиоға тим-ненібіскен. Матырларын чыып ялып. чӧо сыхханнар. Моол ха-нының чиріне чидіп. чаалабызарға тідінмееннер. Улуғ суғның олтырығын кичібізіп, чурт салыбысханнар. Мал соғарға итселер. мал чарып сӱр киледірлер кӱн хараанда. Пастухтар сӱріс киледірлер.— Ноға іди кӧп мал сӱрчезер, хайдағ андағ чон полӌаңзар?

Пірсінде ӱс кізі килген, тың арах кізілер, Уӌең пиг, ӱзін дее

тудып алып, ӧдірібіскен. Ус кізінің ӧлген сӧӧгін аттарына арчы-лабысханнар, изерлерін оңдайлап, тіннерін сарып, ӱс атты аал-ны кӧре сӱрібіскеннер. Чабас аттар чаза парбаан — аалны кӧре чортыс парыбысхан.

Моол хан тарыға тӱскен. Иң кӱлӱк алыптарын кӧрерге ысхан, Учең пигнің ах халтар адын тани харааннар. Тасха Матырның— хызыл хоор адын, Сааптың — кӧк пора адын. Алты алып Моол ханға оларны анда хоптааннар.

Аннаң андар Моол хан алып-кӱлӱктерін тиріге тӱзірген.

Улуг чаа олтырыхты ибіре турыбысханда, хараагы туста оғырдаң кір килгеннер. Моол ханның чааңылары пуларның ух-тарының пистерін чара пасхлабысханнар, аттарын прай сыгар парыбысханнар. Уйгудагы Уңең пигнің алыптары анда сагыс хабын турлар: аттары чогыл, тикке тӱс халтырлар. Аннаңар ханнығ чаа пасталыбысхан. Холлагын тӧзене, кӧп алып аңдары-лыбысхан, холын частана, кӧп алып ӧлібіскен. Уңең пиг атыры-бысхан. Кистінде атыс турган Саап оогылы сол азагын ӱзе аты-рыбысхан, Моол ханның оогылы хыйгылапчадыр:

— Саап чеенім мында ба? Мында полза, килзін, атпаспын.

Ӧлбеен позы Уңең пиг тапсабысхан:

— Саап огылым, тайың хыйғылап тур, пар. Син дее тіріг хал, чалрызым.

Саап ӱмектеп киліп, сол азагын пабазына пазынып, туры-бысхан:

— Чаалазарга килгезің, паба, — чаалазааң, атызарга килге-зің — атызааң, ӧлер чирге килгезің — ӧлеең.

Тасха Матыр палыгладыбысхан, ойлап парчадыр. Хайалығ чирде хурдаң хурға хумалығ тон кискен хара кізі Тасха Матырдаң халбин сӱріс киледір. Тасха Матырның пір ле ух халған. Тӱс чирге чит киліп, халғанчы уғынаң атхан, хызыл хоор аттың харнына теген. Алып кізі алнында турыбысхан. Аны атыбызарға Тасха Матырның уғы чох полған: «Ӧлбестег полғазың, Тасха Матыр, ӧлчең кӱнің парох па? — тидір. — Чатпастағ полғазың, Тасха Матыр, чатчаң кӱніңе читтӧксің ме?»

Иргейек алыптың изі анда кірген Тасха Матырға: андох ух суура тартып алған. Ол улуғ нимес ухпынаң хара кізіні анда салыбысхан. Алып хара кізі аңдарылыбысханда, Тасха Матыр, чыл киліп, адын алтына кире тартыныбысхан: «Ӧл париғандағы тӧзен парар тӧзек, частан парар частиим полғай за,» — тіп, ан-наң андар, ээк салып, ӧл чӧрібіскен.

Моол ханның чирінде Учең пигнің чоны прай хырдыр салған.

Ӧлбезек Матыр ла халған. «Орчых тасха» чидіп, Постай Арыға анда сӧлеен. Постай Арығ сурағлап алған: харах чазын хан идіп, харых суун пус иткен. Постай Арығ кӧрініп алған, палазы хызычах пол парған. Ат тимнеп, Постай Арығ чӧрібіс-кен. Андар чидіп, Учең пигнің сӧӧгін таап алған. Анда орлап-сыхтабысхан, Тасха Матырның ӧлген сӧӧгін чадап тапхан, ара-лары ырах нимес полған. Саап оғылы Ӱӌең пигні арта тӱс пар-тыр. Аннаңар орлап-сыхтап чӧр Постай Арығ:

«Чорба тӧбін чӧр париза,

Чобалбин чортчаң. ах халтар Чобағлығларың кӧп чадыбысты,

Ноға турбадың, Учең пиг.

Ким тӧбін чорт париза,

Киңдібин чортчаң ах халтар

Кинегліглерің кӧп халды,

Ноға кӧрбедің, Учең пиг.

Симіс аттығ чахсылар Сегіртіп ойлатхлапчадыр,

Сикпен тоның кис салып,

Сиртейіп чатханың полды ба?

Хуйбың аттығ чахсылар Хуйбыртып ойлатхлапчадыр.

Хуйах кибің кис салып,

Хубул чатханың полды ба?

Харағы сіліг чоныңны,

Хағасха киріп, хай пирдің,

хаӌан полза ханнар-пиглер Халых чоның ӱлесклепчедір.

Кӧрерге сіліг чоныңны Кинде киріп пирдің ме?

Килер туста ил чон Улесклепчедер малыңны.

Пабам роды Моол хан Тӧӧле ханынаң полар,

Уренің халбады, Учең пиг,

Ӱнге-чоохха кірчеткейбіс.

Алтон сӱрмес арғаа чайылып,

Адазының чуртын тут полбас хызыбыс.

Адам чирі Моол ханына Айлан парарға чӧрбін.

Иліг сӱрмес ээн чайылып,

Уӌең чуртын тут полбас хызыбыс.

Іӌем чирі Моол чуртына,

Ибіріп, нанарға чӧрбін».

Ана іди тоозылды хатығ чӱректіг Ӱӌең пигнің, кӱлӱк алып Тасха Матырның чурты.

Ӧлім пілбеңең Ӧлбезек Матыр ӧлгенӌе чоохтап чӧрӌең ол иргідегі киректердеңер.