Сабаннаң сыххан оолах

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Амдығының алнында, пурунғының соонда, Хара тағның. тӧзінде, Хара суғның хазында ӱс палыхчы чуртаан полтырлар. Азыраанда пала чох, тӧріткенде тӧл чох чуртаптырлар.

ГІірсінде палыхтап парып, олар кӧп палых тудып алтырлар. Палыхты кимелеріне толдыра салып алып, сӧзірбелерін тӱгенчізін тартханнарында, пір дее ниме сыхпин, чалғыс ла туу чаап салған сабанах сых килген. Ам чоохтас турлар, пу сабанахты кемге пирерін. Пір апсағас: "Маға пир салыңар паза пір дее палых кирек чох сірердең!"—тіпче.

Апсағас, сабанахты ибінзер ал киліп, иптеп азыбысса, анда кічиӌек палаӌах чадыр. Ам азырапчадыр тапхан палазын. Анзы ӧзіплеӌе. Ӧзе пиріп, пабазынаң хада палыхтап сыххан.

Пір хатап апсах оолғынаң хада ханзар партырлар. Ол ханға пулар палыхтаӌаң полтырлар. Хан, палаӌахты кӧр салып, садыс сыххан.. Тамах пирче, товар, мал пирче, че апсах кізі пирбинче. Апсах оолғын сатпинчатханда, хан апсахтың оолғын пылап алды.

Оолах ам ханда чуртапча, іткіде-сасхыда чӧріп, полған на ниме итче. Хан кӧр турза, тың сағыстығ, сӱмеліг пала полтыр.

Пірсінде ол чнрде айнаң кӱн чіт партырлар. Хан, оолахты хығырып алып, сӧлепче: — Пар, айнаң кӱнні таап кил, таппин пу чирзер айланма,— тіп сӱрібіскен. Оолах тасхар сығып ылғапчатханда, хыр чабаға, ойлап киліп, сурча:

— Ноо нимее ылғап одырзың, оолағас?

Оолағас ағаа чоохтап пиргенде, хыр хулун аны

ӱтертіп алып, пар, пис хулас товар тілеп кил тіпче.

— Айнаң кӱнні піс таппазабыс, кем табар за? Мыннаң мындар парчатсабыс, улуғ кӧл учурир, аның хазында кічиӌек тураӌах турча, анда кӱннің іӌезі чуртапча, ол прай нимені чоохтап пирер.

Оолағас хыр чабағаа мӱнібісті, хамӌынаң хамӌылабинча, аны тінінең тартпинча, хыр хулун позы ла парып одырча.

Ӱр бе, ас па пэрғаннарында, улуғ кӧл кӧрінче, хыринда сынап таа кічиӌек тураӌах турча. Ибге кір парза, пір инейек чатча, пір хулаан чабын салган, иір-сін, тізең, частан салтыр. Мыны кӧр салып:

— Хайдаң килдің, хайдар чӧрзің?—тіп сурағ-лапча.

— Я,— тіпче оолах,—пістің чирде айнаң кӱн чіт парғаннар, оларны кілеп килдім, арса, син пілчезің?

Инейек товар сурчадыр. Оолах сыгар пиргенде, чоохтапча:

— Парып, товарыңны кӧл хазында час сал. Андар хастар тӱзер, оларның ханаттарында алтын чӱктер полар, аннаң суура тартып, кӧлечке пдіп, холыңа суғып аларзың. Ибге парып, чирге тастазаңох, айнаң кӱн айланарлар.

Оолах парып, товарын кӧл хазында чазыбызып, позы алтына кірібіскен. Кӧрзе, хастар учуғып одырлар. "Хайдағ чахсы кізі піске товар пирді",—тіп, чыыл сыхханнар. Оолах, пір хасты хаап алып, алтын чӱгін суура тартыбызып, салаазына сари тудыбысхан, анзы кӧлечке пол парған. Аннаң киліп, кӱннің іӌезіне кірген.

— Че, хайдағдыр, чул полдың ма?—тіпче анзы.

— Я,—тіпче пу оолах.

Анаң, анымӌогын пиріп, чабағаа алтанып, нандыра сыылап одыр.

Ӱр дее парбин, ханның чуртына читтілер. Хан таптың ма тіп сурғанда, оолах алтын кӧлечкезін полға тастаанда, айнаң кӱн чарып сыхтылар. Хан оолахты махтапча, халых чон оолахха ӧрінче.

Оолах азыранарға даа маңнанғалахта, хан хығырып, чоохтапча:

— Парып, маға хат таап кил. Мин хынмас, хомайны ал килзең, ӧдір салам. Кӧңніме кірерні ағыл.

Оолахпазох ылғап одырғанда, хыр хулун киліп сурча:

— Ноо нимее ылғапчазың, оолах?

— Хайди ылғабас полғам, хан маға хат таптырча, кӧңніне кірерні.

— Ылғаба, піс таппаанда, кем табар? Пар, пис хулас хызыл товар тілеп кил.

Ханнаң товар алып алып, чабағаа мӱніп алып, пазох чӧрібісті. ГІара, пара кӧл хазындағы кічиӌек тураӌахха читті. Ибге кір парза, ол инейек ідӧк чадыр. Иркін алтап изен пнредір, хости пазып хол. тудадыр иней кізее оолағас.

— Ноо киректең чорых иттің?—тіп сурча.

Оолах тооза чоохтап пирді.

Андарох пар,—тіпче кирі иней,—алтын чӱгӧк суура тартарзың.

Ам оолағас парып, товарын чазып, позы алтына кірібіскен. Пазох хастар килгенде, пірсінең алтын чӱк суура тартып, салаазынаох сарыбысты. Кӱннің іӌезінең анымӌохтазып, наныбысты.

Ибге чидіп, тураа кіре ле, кӧлечкезін тастаанда, хайдар-хайдар сіліг хыс тура тӱзіп, тігі туразынзар пастырыбыСхан. Аннаң пазын сығарып сӧлепче ханға: — Минің алтын тарғаамны ағыл килзең, мин спннең хонарбын. Ағылбаанда, хонмаспын.

Ам хан оолахты алтын тарғахха сӱрче. Пазох ылғап одырғанда, хыр хулун ойлап килді.

— Ноо ннмее ылғап одырзың?

Оолах чоохтап пиргенде, хулун аны ханзар ах кӧк чіп тілеп ысча. Пулар пазох чӧр сыхханнар. Чолда хыр хулун чоохтап одыр: "Мыннаң мындар парчатсабыс, хуу чазының ортызында тигірге читіре ӧскен тыт турча. Ағаа ах кӧк чіпті палғабаанда, сых полбассың. Анда ах хас уя салча. Син, аны хадарып алып, ханадынаң алтын чӱк суура тартып аларзың. Ол тарғах полар",—тіпче.

Тытха читкенде, ах кӧк чігіті сарынып сых чӧрібіскен. Уяға чидіп, одырча. Ах хас учух киліп: "Хызымны апарғанда, алтыы тарғағын ноға апарбазың? Ам пазын даа таранмин чӧрче полар",—тіп сыхтапча. Анаң ол хас одырыбысханда, оолах, аның алтын чӱгін суура тартып алып, тӱзібісті.

— Пасхан чирің пағыр ползын, тепкен чирің тимір ползын, хара пазың хазарғанӌа, хасха тізің сарғалғанӌа чӧр,—тіп алған халған хус чахсы.

Оолах чидер читпестең хан сурчадыр:

— Таптың ма, алай арығ тының ӱзим ме?

Алтын тарғахты ноға таппаӌаң,—тіп, алтын

кӧлечкезін столға тастаанда, анзы алтын тарғах полып чада тӱскен.

Хан ол тарғахты алып, айдаң, кӱннең сіліг хысха туда пирді.

Ол хыс ам чоохтан тур:

— Алтын тарғахты таап пиргенде, ам халғанӌызын ӧліг суғнаң, тіріг суғны таап пир, анаң чуртирбыс.

Хан харағын хазыра кӧріп, сырайын чабал тудып, оолахтох сӱрчедір. Оолах, тасхар сығып, ылғап одырчатханда, хыр хулуны, чиде тӱзіп: "Хайди полып харах чазың хан итчезің, пурун суун пус итчезің?"—тіпче. Оолах чоохтап пиргенде, „я, пу сидік ниме",—тидір хулун.

Чолда париғанда чоохтап парир:

— Тіріг суғнаң ӧліг суғны хырых ас пӱӱр хадарча. Оларға сыдир ннме чоғыл.

Ол чирзер читкенде, хыр чабаға ӱс кӱнге читіре тазылама соох итті. Хыр пастары хыртлас тур, тағ пастары тазылас тур. Пӧзік чирлерге чил тӱсче, чабыс чирлерге тубан чайылча. Хырых пӱӱр, соохха сыда-бин, чазы ибіре ойласчалар. Анаң ӱс кӱнге читіре сырлама ізіг иткенде, пӱӱрлер, кӧлеткее тартынып, усхунмас уйғунаң узи пиргеннер.

Ол туста пулар ах путулға тіріг суғ, харазына ӧліг суғ урып, нандыра чӧрібіскеннер.

Хырых пӱӱр, усхунып, пуларның соона кірін, ноо-ноо чирде ыың-ааң тӱс халғаннар.Ибге чидіп, ағылған нимелерін ханға туда пирді оол кізі.

Хыс чахсы тіріг суғны оолға чаба сазыбысхан, ӧліг суғны, тізең, ханға. Хан турғанох чирінде ӧл парған. Ӧолах, тізең, улам на улуғ, улам на сіліг, кӱстіг пол парған.

Анаң оолахнаң пу хыс чуртап халғаннар. Хыр хулуннарын малдаң маңат, кізідең чахсы иде азырапчалар.

"Хайзы ханнар чоннарын даа іди кӧре чогыллар",— тіп чоохтас чададыр олардаңар чон чахсы.

Примечание

"Сабаннаң сыххан оолах" тіп нымах 1946 чылда Асхыс районында, Кічіг Ноныпта, 20 частығ И. Тюкпие-ковтаң, пилтір кізідең, пазылған. Хакас тілінең "Алыптығ нымахтар" тіп сборникте сыххан, Абакан, 1951 г 253 стр.