Пос тіліне тартылғаны

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Пістің республикадағы чайаачылар туразында октябрь айдаң сығара хакас тілін ӱгренер оңдай азылды. Тиң частығ, ӧткін хылыхтығ оол-хыстарны пос тіліне кӧніктірче Тарика Казагашева.

- Тарика, позыңнаңар чоохтап пир?

- Тӧреен-ӧскен чирім - Асхыс районындағы Ис аал. Сӧбіреде иң улии полчам. Ортымах школан тоосханда, ХГУ-ның САТИ-да ӱгренгем, андох магистратура тоосхам. Амды Ағбандағы хакас гимназия-интернатта ӱгретчі- организатор полып тоғынчам.

- Хайди хакас тілін ӱгренер курстарны азарға сағын таап алғазың?

- Чазырбин чоохтаза, андағ курс азардаңар сағыс таа чох полған. Мин «Хакас чииттері» халыхтар пірігізінзер хынып чӧрчем. Анда тоғасчатхан тиң частығ оол-хыстарның піреелері хакас тілінеӱгреніп аларӌых тіп чоохтасчатханнарын истерге килісчең. Анзы мағаа чапсых таа пілдірчең - хайди іди хакас кізі пос тілін пілбес. Аннаңар даа мині постарын ӱгредерге чӧптеп сыхханнар. Че, сағынчам, хыныға даа порастан кӧрим. Чазырбаспын, пастағы туста хорыххам. Пір дее кізіні ӱгредерге киліспеен полған нооза.

- Кӧместең кирегің киліс сыххан, я?

- Я, анзы андағ. Амды мин ӱзінӌі чылы пу тоғыснаң айғас парирбын. Ол тустың аразына ӱс группа ӱгредерге маңнанғам. Ирткен чылда сала маң арах полған, аннаңар ікі груп­па апарғам.

- Группаны чи хайди чыып алчазың?

- Интернет пастыра искіріг чарлабысчам, кем хакас тілін ӱгренерге сағынча, оларны хығырчам.

- Пір группада нинӌе кізі ӱгренче?

- Ортымахти он кізі саналча. Аннаң артых чыып алӌаң оңдай чоғылға тӧӧй пілдірче.

- Хакас тілін ӱгренерге хайдағ кізілер чӧрчелер?

- Мин ӧӧнінде улуғ кізілернең тоғынчам. Неделяда ікі хати тоғасчабыс, 19.00 частаң 21.00 часха читіре ӱгренчебіс. Ӱгредіг тузы тӧрт ай парча.

- Тоғыс тузында пірее полызығ лығ пособиелернең тузаланарға килісче бе?

- Хара пасхаӌыл кирек, че андағ ӧнетін тимнелген пічіктер таппаам. Аннаңар прай позыма тимнирге, пазарға киліскен. Амды позымның пічіктерімнең тузаланчам.

- Олох пӧгіннең «Вконтакте» сайтта «Ӱгренчебіс хакас тілін» стра­ница асхазың, я?

- Анзын орта сизінтірзер. Итсе, мин аны ӱгренӌілеріме ле асхан полғам. Олох арада, арса, пасхазы тузаланарох тіп ізеніс полған. Андар хакас тілінің ӧӧн правилоларын, саннарны, местоимениелерні кир салғам. Оларға килістіре ӧнетін хоостар тимнеп алғам.

- Амды ол страницанаң пір муң азыра кізі тузаланча. Анзын улуғ чи діге санирға чарир, я?

- Хаӌан «Ӱгренчебіс хакас тілін» страницаны асчатханда, пір дее сағынмаам ол пасха кізілернің кӧңнілеріне іди тың кірерін. Пастап аннаң онӌа даа кізі тузаланза, чарир тіп сағынғам. Амды, муң азыра кізі тузаланчатханда, чазырбаспын, ӧріністіг.

- Ол ӱгредігліг пічіктерің кӧңніме кірчелер. Оларны алынңа чыындынаң сығарыбызар пӧгін пар ба?

- Андағ сағыс пар. Кӧп кізі андағ чӧп пирче. Ӱгренӌілеріме дее тузаланарға кирек поларӌых. Ха­кас тілін ӱгренер сурығлар хоостыра отыс азыра урок тимнеп салғам.

- Ӱгредігні чи хайди пӱдірчезің?

- Прай ӱгредіг тузы ӱс чардыхха пӧлілче. Аның пастағы чардығында піс фонетиканы, саннарны, местоимениелерні, кӧп саннығ хозымнарны ӱгренчебіс. Ікінӌі улуғ тема - глаголлар. Халғанӌызын падежтернең танысчабыс. Полған на урокта хайди даа наа сӧснең танысчабыс. Улуғ тема иртібіскен соонда сыныхтағлығ тоғыс поладыр.

- Хайдағ сидіксіністер удаа учурапчалар?

- Хара пасхаӌыл кирек, че тапсағлар аразында «ң»-ны адап полбин, чоо порастанысчалар. Аннаңар урок сай ол тапсағны хати-хати адирға килісче.

- Пу курстарға ла чӧріп, хакас тілін чахсы ӱгреніп аларға чарир ба?

-Чох, мында ӧӧн кӧстеглер ле пирілчелер. Ибде хайди даа тимненерге кирек. Хайди? Хакас тілін чахсы пілчеткен туған- чағыннарнаң чоохтазарға кӧнігерге. Минің ӧӧн пӧгінім - чииттерні пос тілінең чоохтазарға ӱгредіп алары. Чахсы кӧзідімнер nap. Іди ӱгренӌілерімнің пірсі, Игорь, пос тілінең чоохтазарға ӱгреніп алған, nip дее уроктар иртірбин турған. Амды позы оңдайынӌа пілізін тилітче. Ноға чазырӌаң, кем пос тілінең чоохтазарға сынап кӱстенче, ол хайди даа ӱгреніп алча.

- Тарика, хайди сағынчазың, чииттер ноға пос тілін пілбинчелер?

- Минің кӧрізім сала пасха арах таа пілдір парар, че ӧӧн сылтағ орыс тілін ӱгренеріне най тың хайығ салылғанында полар. Піс пілчебіс, ӧӧн хакас аалларындағы па- лалар орыс тілін пілбеӌеңнер дее алай хомай чоохтасчаңнар. Ӱгредігде, тізең, орыс тілі - ӧӧні. Аннаңар прайзы орыс тілін ӱгренерге сабыл парыбысхан. Пос тілі хайди-да хайығ чох халған. Іди хакастап полбинчатхан тӧл ӧс парған.

- Амды чи пістің чииттерібіс тӧ тіктерінзер айланарға харасчатханға тӧӧйлер бе?

- Анзы андағ. Пӱӱнгі кӱнде ха­кас чииттер чахсы оңарчалар: сынап олар пос тілін пілбезелер, пас­ха чон аразында хачан даа аарласнаң, улуғласнаң тузаланмастар. Аннаңар пістін чииттерні пос тілін ӱгренерге чуртас оңдайлары кӧӧктірче тиирӌікпін.

Чоохтасхан Майя КИЛЬЧИЧАКОВА http://тустамыры19.рф/хабарлар/148/