Петуғаснаң кӱркӱӌек

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Петуғаснаң Кӱркӱӌек чазы чирде чуртаптырлар, Ӱр бе, ас па чуртааннар пулар, анзын кем піледір, че Кӱркӱӌек читі нымырха тууп алды. Ол нымырхаларын, пала пазып, тооза чарып алған. Палаларының пазы петуғасти, постары, тізең, кӱркӱлер. Петуғаснаң Кӱркӱӌектің читі палаларын азыраӌаң нимістері чоғыл. Пір хати хараа чоохтанча Петуғас:

— Аалзар параң,—тіпче Петуғас,—анда ӱртӱнде тамах чирбіс.

— Чох, хазың аразынзар параң,—тидір Кӱркӱӌек,—анда ниміс табарбыс.

Ол хараазын хонып алып, иртенгізін Петуғаснаң Кӱркӱӌек нимістеп учуғыбыстылар. Олар парыбысхан соонда, уяларынзар содаң хузурухтығ кӧк Пӱӱр киліп, оларның читі палаларын чіп чӧрібісті.

Инрде Петуғаснаң Кӱркӱӌек уяларынзар айлан киліп кӧрзелер, палалары чоғыл. Пӱӱр чіп чӧрібістір. Тӱк-тахтары ла халтыр. Петуғаснаң Кӱркӱӌек палаларына ылғазып-сыхтасчалар. Іди пулар хараазынаң ылғасханнар. Иртенінде хазың аразынзар чӧрібіскеннер.

— Мында, хазың пазында, чуртаан ползабыс, читі палабысты пӱӱр дее чіп полбасчых,—тіпче Кӱркӱӌек.

Пӱӱр чібеен полза, Киикчін тут саларӌых. Аалда чуртир кирек. Чон чахсы, андағ мындағларға хыйых-татпас,—тіп сағын салған Петуғас.Ӱр бе, ас па чуртап алып, Петуғаснаң Кӱркӱӌек хазың аразынаң аалзар тамахтығ чирге учуғыбыстылар. Аалға учух киліп, олар пір ӧкіс инейде тӱстілер. Ол инейнің ӱртӱнінде тоолаан тамахты теріп чіпчелер. Ӧкіс иней, Петуғаснаң Кӱркӱчекті кӧр салып, хайдар-хайдар ӧрініп паарсапча. Инейектің азырир адайы чоғыл, кӧрер хузы чоғыл. Пар-чох нимезі чалғыс тас тербеніӌек ле. Анынаң ас тартып азы-ранчатхан полтыр. Ам иртен сай, Петуғас тапсагі, пнейекті усхурчатса, аның чӱреене дее нипк по-ладыр.

Ол аалның пазында чазы толдыра маллығ, иб толдыра истіг пай чуртапчаттыр. Ӧкіс инейнің тербенінең чох-чоостар ас тартыпчатханын піл салып, аның істі кӧйібіскен.

— Тербенің маға садыбыс,—тіпче ол инейекке.

Садыбызарға итсе, оолғы орай инейектің. Ол тас

тербенінең не азыранча. Сатпасха нтсе, пай садығӌыдаң азырылар оңдай чоғыл. Пайдаң ос полбинча. Инейек тербенін прік чох садыбысты чӱс салковайға.

Ӱр-ас чуртаан инейек оолғынаң ол ахчаа. Ахчаларын тооза чіп салдылар. Ам пуларның ахча даа, тербен дее чоғыл. Тербенін аяп, иней ылғап-сыхтап алып, чіӌең ниме чохта, оолғын чидініп алып, аал арали тіленіп чӧрчедір.

Чон аны кӧріп чоохтасчалар:

— Кӧрдек ӧкіс пнейпің тербенін пай садығӌы, хаңыртып, алып алған. Чнбіргі лавказындағы нимезі харнын азыранарға читпеен полар чи. Пу оолағаснаң инейектің иреелен чӧргеннері пай садығӌаа хаӌан даа тик иртпес. Ӧкіс хулунны ат итпеен, ӧкіс паланы кізі итпеен пай садығӌы.

Ӧкіс ннейектің ӱртӱнінде тамах тоозылбох парды. Петуғаснаң Кӱркӱӌек тамахтаң астап, суғдаң сухсапчалар. "Хайдағ андағ ниме полчаң: чазыда пӱӱр хоных пирбес, мында, тізең, пай тыс пирбес",—тіп сағынча Петуғас. Анаң учух парып, паяғы пай садығӌының туразының хыринда одырып алып, хысхырчададыр:

— Ку-ка-ре-ку-у-у! Пай садығӌы, тас тербенібіс ағылдах, ӧкіс нней оолаанаң, Кӱркӱӌекнең мннің харныбыс астапча.

Пай садығӌы чӧрген оолларына тапсапча:

— Тігі хысхырчатхан Петухты тудып алып, чылғы аразына тастаңар, чылғылар чоо пасхлап салзыннар!

Чӧрген ооллар, Петухты тудып алып, чылғы аразына кире тастабыстылар. Чылғы. аразында Петух хысхырыбохча:

— Ку-ка-ре-ку-у-у! Пай садығӌы, тас тербенібісті пирдек, ӧкіс иней оолаанаң, Кӱркӱӌекнең минің харныбыс астапча!

Пай садығӌы пазох тапсапча чӧрген оолларына:

— Тігі хьісхырчатхан Петухты тудып алып, інек аразына тастаңардах. Інектер чоо пасхлап салзыннар!

Чӧрген ооллар, Петуғасты тудып алып, інек аразы-на тастабыстылар. Інек аразында Петуғас пазох хыс-хырча:

— Ку-ка-ре-ку-у-у! Пай садығӌы, тас тербенібіс ағылдах ла, ӧкіс иней оолаанаң, Кӱркӱӌекнең пістің харныбыс астапча!

Пай садығӌы пазох чоохтапча чӧрген оолларына:

— Тігі хысхырчатхан Петухты кӧйчеткен песке кире тастаңардах, хойғалан парзцн, мин аны чирбін!

Чӧрген ооллары, Петуғасты тудып алып, кӧйчеткен песке кире тастабыстылар.

Петуғас тооза хойғалан парды. Ам, аны сыгарып, пай садығӌы чіпче. Тооза чіп салғанда, аңың істінде Петух хысхырыбохча.

Ам пай садығӌы ачиинаң чӧрген оолларына хысхырча:

— Харнымнаң сабыңардах, .пу Петух айназы ӧлзіндек, хайдн ӧлбинчеткен ниме полчаң?

Чӧрген ооллары аның харнынаң палтынаң саапчалар. Саагі, саап харнын чара сабыстылар.

Пай садығӌы ӧл парды. Петух, тізең, аның хар-нынаң сығара хонып, тас тербенні азахтарына ілдіріп алып, ӧкіс инейнің чуртыиа кире учух килді. Пеер учуғып одырып, кӧрзе, содаң хузурухтығ кӧк пӱӱр ӧскілер сӱр парир. — Пайны чох нткенде, сині андарох ыза пирим,— тіп Петуғас тас тербенні ол содаң хузурухтығ кӧк пӱӱрнің ӱстӱне тӱзірібісті. Тас тербен пӱӱрнің пиліп сыы, харнын чара пас чӧрібісті. Кӧк пӱӱрнің харнынаң Петуғаснаң Кӱркӱӌектің читі палазы тӱрлеспинең сыға салғаннар.

Ӧкіс инейек оолғынаң, тас тербеннерін иблеріне ал киліп, ас-тамахха чидіп, чуртаичададырлар. Кӱркӱӌекнең Петугас оларның хырпнда харнылары тох, палаларын ӧскірчелер.

Пайдаңар сағын таа сала чоғыллар.

Примечание

"Петуғаснаң Кӱркӱӌек" тіп нымах 1949 чылда М. К. Добров нымахчыдаң пазылған. Иң пастағызын хакас тілінең "Алыптығ нымахтарда" публиковаться полылған. Абакан, 1951 чыл, 237 стр. Пу нымах орыс варианттарына чағын. "Русские народные сказки" тіп сборниктегі "Чудо-меленька" тігі нымахнаң тиңнестір,—М., 1952 чыл.