Пайнаң чылан

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Пай кізі чуртаан полтыр. Пірсінде ол, мылтых артын салып, холында ағас тудын салған аңнап парды. Чар хасти парчадып кӧрзе, чазыда ӧрт кӧйче, тӱдӱн тубан чіли чайылча. От арали, ӧрттең тизіп, чылан парча.

Ол чылан пайзар чағдап киліп чоохтапча:

— Мині арачылап хал, мин сині прай аңнар тілі-не ӱгрет салам.

Пай сағын кӧрзе, чыланны арачылап халары сидік нимес.

Турыстыра паа ӱчӱн ноға арачылабаӌаң—кӧр, чойланыс чох ползын,—тіп, чыланны хойнына сух салған.

Ӧртті иртіп парып пай чыланға:

— Че, сых!—тидір.

Чылан аның мойнын ибіре сарылып алған. Пазын сығарып тапсапча:

— Ноға сыхчаң полғам... Сығардаң полар мин амох сині сағыбызам.

— Пай хорығып:

— Мин сині ӧлімнең арачылап халғам. Ноо ниме ӱчӱн чахсыны чабалнаң нандырарға сағынчазың?— тіпче.

— Син чи кемнең искезің пайның чахсыны чах-сынаң нандырчатханын?—тіпче чылан.

Сағынып, сағынып пай кізі чахсыны чахсынаң тӧлеенін сағын таппады. — Че суғ хастада параң,— тидір ол,—пастап ла учураан ӱс нимедең сурарбыс. Олар даа чахсыны чах-сынаң нандырғанын пілбезелер, сағарзың.

Ам олар чол хастап парчалар. Тал аразында пір кирі ат турча, пазын тӧбін тут салған, алтындағы ирнін салбаңнадып, сабыхсып турча.

— Пістің чарғыбыс чар пир,—тидір пай,—мин чыланны ӧрттең арачылап халғам, ол, тіз.ең, мині сағарға итче. "Чахсыны чабалдаң читірчең" тіпче.

— Ол сын чоохтапча,—тидір ат. —Мин чиит туста пір пайда полғам. Чалбах чазыны ибіре, тӱн тайғаны ӧтіре, соохты соох тібин, ізігні ізіг тібин, аны ал чӧрӌеңмін. Амды, киріп парғанымда, тӧңе сыхпас пол парғанымда, кирек чох пол пардым. Тістерім чох, астап-сухсап ӧлім сағып чӧрбін.

— Сын мини полды, —тіп ӧрініп, чылан сағарға тимнен салған.

— Тохта,—тидір пай,—ам даа ікі хати сурарыбыс халды.

Аннаңарох парчалар. Оларға удур таахылығ адай ойлап одыр, кирееніне харах уян пол парған осхас, пір дее ннме кӧрбинче. Пай кӧрзе—аның адайы. Адын ундуп таа салған полза, ол сурча адайдаң:

— Чахсыны чахсынаң нандырған к ізі истің ме?— тіп.

— Чох, испеем,—тидір адай.—Чиит, кӱстіғ туста мин ээм-кӱлииме аң, хус тазыӌаң полғам. Ол пай кізі полған. Ам киріп парғанымда, ол мині сығара сӱрібіскен...

Ам сурӌаңнары пір ле халды. Пай кӧрзе—пір хыраңда тӱлгӱ кӱскелеп чӧр. Пай ағаа тапсапча:

— Чахсыны чахсынаң тӧлепчеткен кізі истің ме син?—тіп.

Тӱлгӱ чағын арах гіас киліп, хузуриин пулғап кӱлім-сірегіче:

— Аны пілері ноо кнректір сірерге?—тидір.

— Мин пу чыланны ӧрттең арачылап халғам, ол, тізең, мині сағарға итче, "чахсыны чахсынаң тӧлебеӌең" тіпче.

— Син, чылан, тӱзіп турып ал, мойындағы нимені хайди чарғылаӌаң, анаң сағарзың. Чылан чирге тӱзіп алған. Хузуриина турып алып, пайны сағарға сӧӧ тартылча. Тӱлгӱӌек, тізең, пайның алпина істінде чоо чапсыпча, пазын агассар икіпче.

Тӱлгӱнің ноо ниме итірчеткенін пай, ам на сизін салып, анаң таяғынаң чыланның пазын ӱзе сабыс-хан. Тӱлгӱӌек пайны ибіре чӱгӱрглеп, хузуриин пулғапча. Аның терізі от ла чіли сағылча. Пай чахсыны чахсынаңох тӧлир тіп сағынды ни зе. Ол туста пайның, тӱлгӱ терізіне хыӌазы киліп, харахтары чылтырабысхан. Мылтиин иңнінең суурып, атарға сағынғанын сис салып, тӱлгӱӌек хыр озаринзар ойлабысхан. Аннаң хысхырча:

— Чахсы иткен ӱчӱн пайлар хайди тӧлепчеткенне-рін ам прайзына чоохтап салам!..

Чох-чоостар "пайдаң таныс пол, наныңда палты-лығ пол", тіп тикке ле чоохтабинчалар.

Примечание

"Пайнаң чылан" тіп нымах 1951 чылда М. К. Добровтаң пазылғаң. Н. Ф. Катановтың записьтерінде пу нымахтыігь варианттары пар. "Образцы народной литературы тюркских племён" тіп тоғысты кӧр. СПБ, 1907 чыл, 579 №, 512 стр.