Пайнаң аңӌы

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Пір улуғ аалда ачын, чабал сағыстығ Хара-хан тіп пай кізі чуртаптыр. Ол аалдағы чонға албан салып, ӱретчең полтыр.

Олох аалда чабалғына ибліг ӧкіс оол чуртапча. Аның прай пар-чох нимезі: чалғыс ах-сабдар ады паза ух-чааӌағы ла полтыр. Чиит, кӱстіг паза чахсы атығӌы полған сылтаанда, ол аң-хусты кӧп атчаң.

Таң пай кізі пірее ниме ӱчӱн хынмин сыххан ма аңуы оолға, таң аның істі кӧйуең ме, кем піледір аны; че аңуаа хоных пирбинібіскен.

Нинуе пар аң-хузын албан тіп алчададыр. Аңӌы улам кӧп аң атыпчатса, Хара-хан ағаа уламох кӧп албан салчададыр. Пола, пола аңуы албанын тӧлеп полбиныбысхан. Албан тӧлебеен ӱчӱн Хара-хан аның ах сабдар адын пылап алған. Пістің оолға уламох сидік полыбысхан.

Аал азаанда хахпас ибліг апсах-иней чуртаптырлар. Оларның чалғыс ла хыс палалары пар полтыр. Аңуы оол ол хысха уғаа тың кӧӧленуең. Ам, ол хысты алып, мыннаң тизерге сағынча. Ӱр дее сағынмин, чииттер тайғазар чӧрібіскеннер.

Аалдаң ырах тайға чирде, алачых идіп алып, чуртабыстылар пулар. Апсағы, аң-хус атып, ибіне тазыпчададыр. Ипчізі, апсағы ағылған аң-хус идін арығлап, сіліглеп пызырып паза тер истепчетчең. Прай ниме идерге кӱс, сағыстығ, сіліг ипчі полтыр ол.Пірсінде ханның оолғы Хара-Пидекей, тайғаа парып, пуларның алачығына учурап партыр. Алачых хырина чалаң пастыр киліп, соғанын тӱнӱкке кире тастабысхан. Тӱрче сағып алып, тапсапча: Соғаным сығар пиріңердек!

— Кирек полза, позың сығарып ал!— Тіп нандырча аңӌының ипчізі. Апсағы аңнап парыбысхан полтыр.

Хара-Пидекей, адынаң тӱзіп, соғанын аларға алачыхха кір парған. Кӧрзе, иб эзі хайдар, хайдар сіліг чиит ипчі полтыр. Ағаа кӧре, істі хайнапчададыр Хара-Пидекейнің. Соғанын алып-алып, сых чӧрібіскен Хара-Пидекей.

Пайның оолғы аңнирын даа ундубысхан. Адына алтан салған нан парир. Позы алнынӌа сағынчададыр: "Мының алнында хараам хайда ла полды ни. амға читіре, хайди кӧрбеӌең полғам пу кізіні".

Ибіне чидіп, Хара-Пидекей пабазына чоохтапча:

— Аңӌы оол тайғада аңнап чуртапча. Аның ипчізі угъаа сіліг хат полтыр. Аңуының хатын пылап пир маға.

— Атығуы оолның ах сабдарын албан-чағаа тӱзіріп алғабыс, — тидір Хара-хан,—кізінің алған хатын хайди алуаң поларбыс?

— Син пайзың, син пигзің. Хайди хынзаң, іди ал пир,—тіпче оолғы.

— Че, оолғым, иртен хығыртхайбын,—тіпче хан.

Ол кӱн иирде атығуы оол аң-хус чӱктеніп айлан

килді отаана. Ань-хустарын арығлап-сіліглеп салып, узубыстылар пулар. Йртенінде Хара-ханның нымыс-чызы от отахха кір килген.

— Сині Хара-хан хығыртыпча,—тидір.

— Парғайбын, пай хығыртыпчатханда, — тидір атығуы оол.

Нымысчы сығып чӧрібіскен.

Атығӌы оол ипчізінең сурча:

Ноо нимее хығыртыпча полӌаң Хара-хан?

— Парзаң искейзің Хара-хан ниме тирін, — тіпче ипчізі.

Атығӌы оол аалзар чӧрібісті. Аалға чидіп, Хара-ханға килді. Ізік азып, изеннес турадыр, иркін алтап, пазыр турадыр. — Ханназа- ханым, пиглезе—пипм, хайдағ кирек полып хығыртып турзың?

— Хайдағ кирек полар,—тидір Хара-хан,—таңда минің оолғымнаң чазынчах ойна. Иртен килерзің, иртенӧк; тілеп табарзың. Таппазаң, пазың кис салам.'

Атығӌы оол, истіп алып, айланып сығыбысхан. Ибіне чидіп, пазын тӱзірібіскен одыр.

Хайдағ кирекке алдыртты Хара-хан?—тіпче ипчізі.

— Оолғынаң чазынӌах ойнатча. Таппазам пазымкис салар полча. Ноо нимее іди полчатханын піл полбинчам.

Аңчының ипчізі сизін салған Хара-ханның хайди полчатханын. Апсағына чоохтапча:

— Че сағысыраба, чадып узубыс, Хайди чазынӌах ойнирын иртен чоохтап пирем.

Иртенінде ипчізі апсағын иртенӧк усхурыбысты. Апсағы азыранчатхан аразында, ипчізі аны ӱгретче:

— Мыннаң чидіп Хара-ханның ибіне кірзең, "изен-минді" тібе. Ибнің істіндеп нимені тооза оңар-тискер таста. Уналған ниме уналчатсын. Прай нимені оңар-тискер тӱзірғен соонда, тасхар сығарзың. Ат турӌаң хазааға кірзең, изерлеп тимнеп салған ӱс хара ат турар. Ӱзінең тӧп-тӧй аттар. Чахсаа кӧр, пір хара аттың сол харағы хыйбас чапых полар, суғлуғы-ның тӧзі таттап парған полар. Ол хара атха, сығар киліп, алтаныбызарзың. Ахсын чара тартып, пазынаң, харағынаң саап тур. Кӧр, аяба. Ниме поларын аннаңар позың кӧрерзің. Хара-хан тасхар, сині кӧріп, турчадар.

Аңӌы, Хара-ханньің ибіне кіріп, изен дее, минді дее тібин, прай нимені оңар-тискер тӱзірче. Одылар ниме одылча, талалар ниме талалча. Прай нимені тискер айландырып, тасхар сых парды.

Ибдең сыхпинаң, ат турӌаң хазаазар парды. Кӧрзе, ӱс тӧп-тӧй, тимнеп салған хара аттар тур. Чахсаа кӧрчетсе, пір хара аттың сол хараа хыйбас чапых. Ол атты систіп алып, тасхар сығарып, алтаныбысхан аңӌы оол. Турған чирдең, ахсын чара тартып, пір дее аябин, харых-пастаң саап парир. Іди илееде полғанда, хара ат Хара-ханның оолғы полып тура тӱсті. Харах-хулағы сіс парған, ахсынаң хан аххлапча. — Мына синің оолғың! — тіпче аңӌы.

— Я, таптың,—тидір Хара-хан,—че ам пан. Иртен минің оолғым синзер нарар. Таап алар иолза, пазың кис саларбын!

Аңӌы оол ибіне килгенде, ипчізі сурча-

— Хара-ханның оолғын таптың ма?

— Табарын тапхам, таңда иртен ол мині кілир. Таап алза, минің мойным кизерлер. Алачыхта хайдар чазынӌаң?

— Че чобалба, одыр азыран, иртен кӧргейбіс,— тіпче ипчізі.

Атар таң атып, кӱн сых килгенде, атығӌы ирепчі азыранып одырлар. Истіп одырзалар, габан табызы истілче, Хара-ханның оолғы килиген осхэс. Аңӌы оол тарыгыи одыр:

— Че, ӧлӌең не кӱн полар—алачыхта хайдар чазын-ӌаң?—тидір.

— Килзін,—тидір ипчізі,—нимее чобалчазың?

Хара-ханның оолғы аттаң тӱсчеткенде, ипчізі

аңӌы оолны хыпты идібіскен, тудынып алып, ниме хыптылап одыр, Хара-ханның оолғы, кір киліп алачых істінде прай нимені оңар-тискер тӱзіріп, алачых ибіре хазынғылаан, ам кілеӌең дее чирі чоғыл. Ах-тик ле тур.

— Таппадың ма?—тіп сурча аңӌының ипчізі.

— Чох, таппадым,—тіпче анзы.

Хара-Пидекей кӧрбеен аразында аңуының ипчізі

хыптызын тӱзірібіскен. Хыпты тӱзерінең, аңӌы оол тура тӱскен, ипчізінең хада Хара-Пидекейге кӱлісче-лер. Хара-Пидекей, адына алтанып, наныбысхан. Ибіне чидіп, пабазына чоохтапча:

— Таппадым аңӌы оолны.

— Таппаан ползаң, хайди идер зе?—тіпче пабазы.

— Ал пир,—тіпче оолғы, — син пайзың, син пигзің. Ал пирбезең, синде оол чоғыл, минде паба чоғыл!

— Че чарпр, иртен кӧргейбіс, —тіпче пабазы.

Аңӌы оол, иртен дңнап парарға тимненіп алып,

азыранып одырғанда, ханның нымЫсчызы килді.

— Сині Хара-хан хығыртыпча,—тидір.— Хайди полған Хара-хан полӌаң? Ниме ле ӱчӱн іди ӧчесчеткені полӌаң? ГІар кӧрим, пазох ниме тир ни зе?—тіп аңӌы оол Хара-ханзар пастырыбысхан.

— Хара тайғаның хара абазы пар, син парып сур ол хара абаның нинӌе часха чит парғанын. Аны піл полбазаң, пазың кизе сабам,—тіпче Хара-хан.

Аңӌы оол ибіне пастырыбысхан. Алачығына чидіп. пазын тӱзірібіскен, сағысырап, одырыбысхан. Хайди полдың?—тидір ипчізі.

— Хара-хан мині "тіп чирге" ызыбызарға итчеткен осхас. Хара тайғаның хара абазы нинӌе часха чит парғанын сур килерге ысча.

— Чобалба, чат тынан, мин аалзар чӧр килим,—тіп, ипчізі чӧрібіскен.

Аалға чидіп, кӱрендіктең (сӧп тӧкчең чирдең) хайдағ полза талбах-тулбахтар, ирп-хурғу чурухтар терглеп алып нандыра килібісті. Хараазынаң ол ипчі чабал-чубал нимелерні хурастырып, читі пӧрік тік сал-ған. Таң атып одырғанда, апсағын усхурыбызып, ипчізі чоохтапча:

Че тирін. Мына саға читі пӧрік. Хара тайғаа читсең хара абаның чатчаң чирі ӱс тиректің алтында полар. Кӧр, хорыхпа. Читпинең, інінің алнында ойда чадып, ікі пӧрікті ікі азааңа кизерзің, ікізін ікі тіс пазына паза ікізін ікі холыңа кизіп, паза пірсін пазыңа кис саларзың. Аннаңар ниме поларын кӧрерзің,—тидір.

Аңӌы оол чӧрібісті. Ӱр бе, ас па парған, хара тзйғаа чит килді. Тайға аралап парчатса, ӱс тирек тур. Ӱс тирек алтында аба іні кӧрінче. Хорыхса даа, читіре пастыр киліп, абаның інінің алнында ойда чадыбы-зып, ікі азағына. ікі тіс пазына, ікі холына, пазына пӧрік кизіртібісті. Хара аба, аны кӧр салып, тура хон-ған. Харлап чоохтанча:

Ӱстӱнде турған ӱс тирек ӱс чӱс чылға чит парған, оларның алтында чатхан хара аба алтон часха чи-т парған. Алтон часха читкенӌе мындағ ла читі пастығ хара пасхаӌыл нимеиі хаӌан даа кӧрбеем.

Анаң хорыххатшнаң харлап, аңӌы оолны азыра сепріп, тайға аразына ойлабысхан.Атығӌы оол, турып алып, Хара-ханзар килді.

Мин чахаан нимені піл килдің ме?—тидір Хара-хан.

— Я, піл килдім. Аба інінің ӱстӱнде турған ӱс тирек ӱс чӱс чылға чит партырлар, оларның алтында чатхан хара аба алтон часха чит партыр.

Хара-хан, хара книга алып алып кӧрзе. хара аба алтон часха чит партыр, ӱс тирек ӱс чӱс чылға чит партыр,

— Я, сын чоохтадың.

Іди теенде, атығӌы оол сығып наныбысты.

Аиъчы оол наныбысханда, Хара-хан оолғына чоохтапча:

— Пасха даа кізі таап албаӌаң ма, оолғым? Чир ӱстӱнде хыс чоғыл ба?

Хара-Пидекей кидейленібіскен, пабазының чооғын нстерге дее хынминча:

— Чох, пасха кізі албаспын. Син пайзың, син пиг-зің. кӱзің, ӱлгӱң читпинче бе? Аны ал пирбезең, хайдағ пайзың, хайдағ пигзің син?

— Че, чарайза иртен пазох хығыртып кӧргейбіс, — тіпче пабазы, хол сабызып.

Иртенінде Хара-хан нымысчызын пазох ысча, аңӌы оолны хығыртып.

Кӱзӧк ӧчесті пу Хара-хан маға!—тидір аңӌы оол. Хара-ханға кіріп, ізік азып, изен пирче, иркін алтап минді пирче аңӌы оол.

— Ханназа—-хан кізі, пиглезе—пиг кізі, хайдағ ки-ректең хығырттың?—тіп сурча.

Минің пабам ӧліп отыс-хырых чылға чит пар-ған. Пабам ӧлгенде, мин хара сикпен тон кизіргем. іӌем ӧлгенде, хара торғы плат тартхам. Син парып пабамнаң хара сикпен тоным, іӌемнең хара торғы пладым ал кил, пирзіниер нандыра. Чарым айдаң ағылбазаң пазың кис салам!

Аңӌы оол ибіне айлан килген. Чобалғанынаң ас-тамах таа чібинче.

Ипчізі сурағлапча ирінең:

— Хайди полдың? Пазох ниме тіпче Хара-хан?

Аңӌы оол ноо ниме полғанын, Хара-хан хайдағ чарғы-чахығ пиргенін тооза чоохтап пирді ипчізіне.

Аны истіп алып. ипчізі аңӌы оолға піди тіпче:

— Че пар, аал ибіре чӧріп, адайнйің хуу пазын таап кил. Мыиа пу чіпті алып ал,—тіп, ипчізі пір тоғылах ах чіп пирген.

— Пір пазын тудып алып, пу тоғылахты тастабызар-зың. Ол чіп тоғылахтан парып одырар, син соонаң пар. Адайның хуу пазын тастаба, холтыхха хыза тудып ал. Ол чіп сині тың ырах апарар. Пара, пара харасхы чирге кир парыбызар. Анда кірзең, хорғыс-тығ полар. Хорыхсаңох, адайның хуу пазын таста-бызарзың. Андархызын позың пілерзің. Че ампарып одыр, иркем-кинӌем,—чахыпча ипчізі.

Пістің оол тоғылағын тастабысхан, аның соонаң парчададыр. Ӱр бе, ас па парған, тоғылағы хуйуға кір чӧрібіскен. Хайдағ-да чабал чирге кірчеткен осхас: ха-расхы, чабал чыс саапча. Атығӌы хорығып, адайның хуу пазын тастабысхан. Іди парчадып, сизінчетсе, хайдағ-да нимелер, кӧлеткі чіли, кӧрінчеткені пілдірче. Анаң табыс истілче:

— Ӧкіс оол, кирек килдің ме?

— Я, Хара-ханның пабазы-іӌезі ӧлгеннең пеер отыс-хырых чылға чит партыр. Пабазына хара сикпен тон кизіртіптір, іӌезіне хара торғы плат тартыптыр. Ам ол нимелерні нандыра кілепче. Мин оларны апа-рарға килдім,—тидір.

Хара кӧлеткілернің пірсі:

— Уғаа даа ачын пу Хара-хан. Хара сӱрееліг мал халган, иб істіне сыңмас ис халған. Киптігні чалаас идіп, аттығны чазағ идіп, ам даа тоспады ноо. Уғаа полбаанда хас-хаӌан ӱреен іӌе-пабазына кизірткен ки-бін нандыра тілепче ноо. Че мыннаң айлан парзаң — "Харның тоспинчатхан полза, Хара-хан, хара тобыр-ғы полып, хараа кӱнӧрте хатығ ағасты соххлап чіпчет; ипчің Кӧкей-Пӱрчӱн, кӧк тобырғы полып, учухсын; Хара-Пидекей оолғың ала саасхан полып арых, тизек соххлап чӧрзін",—тирзің, чітіг аңӌы, іди тіп чоохтап парарзың.

— Че хуу адай пазын нандыра алып ал, хараа кӱ-нӧрте ӱріп, піске уйғы-чадын пирбинче,—сурынчалар паяғы кӧлеткілер. Пу нимені истіп алып, аңӌы оол нандыра ай-ланыбысхан. Адайның хуу пазын албин,—"ӱрчетсін аар",- тіп, иртіре ойлабысхан. Ӱр бе, ас па парған аңӌы ах чібінің соонаң, че пір кӱн ол алачығына читкен. Кӧрзе, алачығында иір дее ниме чоғыл. Ойба-кӱл ле ойнап халтыр. Аннаиъар аңӌы оол Хара-ханзар чӧрібіскен. Аалға чидіп, истіпчетсе, той полча.

— Хара-Пидекей аңчы оолның иичізін алча,— тісче чон.

Аңӌы туюхха Хара-ханның ибіне кір килғен. Іди кӧр турза, ипчізі Хара-ханға алдан тур:

— Тӱрче дее сағыңар. Аңӌы оол айланар, килер. Ам даа сині читкелек,—тіп ылгапча.

Хайдаң килӌең ол, килер полза, килерӌік,— тіпче Хара-Пидекей,—молӌағ иртіп тее парир, килбес!

— Тикке ле іди сағынчазың, Хара-Пидекей, мнн чӧр килдім!—тидір аңӌы.

Хара-хан, айлана тӱзіп, кӧрзе, сынап таа аңӌы оол.

— Килерін кнлген осхассың, че минің чахиим ағылды ба ниң?—тидір.

— Мин синің іӌең-пабаңнаң чолабит ағыл-дым,—тидір аңӌы оол. -Хара-ханның чазы толды-ра малы, иб толдыра пзі харағына кӧрінминче по-лар чи? Чоннаң албан чыып ағаа даа тоспады. Уғаа полбаанда, ӧлген іӌезіне, пабазына кизірткен кибін нандыра кілет тур. Че аныиъ ӱчӱн Хара-хан хара то-бырғы полып, аның ипчізі, Кӧкей-Пӱрчӱн, кӧк тобырғы пол парзын, ікӧлень хараа-кӱнӧрте хатығ ағас сох-х.тапчатсыннар. Хара-Пидекей оолғы, ала саасхан полып, тизекте хазын чӧрзіи,—тіп чоохтап парарзың тееннер пабаңнаң іӌең, -тидір аңчы.

Аңӌы іди тирінең, Хара-хан ипчізінең, тобырғы лолып, Хара-Пидекей саасхан полып, учуғыбысханнар.

Тойға чыылған пайлар хорығып, піс ідӧк пол парбибыс тіп, сығара ойласхлап, улуғ чӱгӱрісте нанчададырлар.

Чох-чоостар, чыылызып алып, Хара-ханның малын лос аразында ӱлезіп алганнар, аңӌы оолны Хара-хан-ның орнына таап салғаннар.

Ол сыынаң, андағы чон чырғап, пазығ чох чуртап халған тидірлер.

Примечание

"Пайнаң аңӌы" тіп нымах 1947 чылда Щиро районында, Тарӌыда, 69 частығ С. П. Кадышев теен, хызыл кізідең пазылған. Кадышев Семён Прокопьевич — хакас чонының. саблығ, хыйға нымахчызы. Ол хакас чонының устнай творчествозын тың маңат піліп толдырча. Ол Широ районында Тарчыда тӧреен, олған тустох Семён Прокопьевич позының паба-іӌезінең кӧп ырлар, нымахтар, кип-чоохтар исчең. "Пістің родыбыс нымахчы аңчы род полған, — тіпче ол.—Минің пабам, ағам, ағамның ағазы нымахчылар пӧлғаннар. Іӌем дее нлееде кӧп ыр, нымах пілӌең". Алындағы аар чуртты сынаан. Великай Отечественнай чаа тузында Семён Прокопьевич колхозта інек хадарған. 1943 чылда аны сельсоветтің председательіне таап салғаннар. Кӧп нымах, кип-чоох, алыптығ нымах, сиспек, ыр, пословица, поговоркалар арачылап тутча пу маңат нымахчы позының сағызында, ол нимені тооза чонға чоохтапча. С. П. Кадышев пілчеткен, чонның устнай творчествозының илееде кӧп произведениелерін Хакасскай научно-исследоватеьскай институт пас салған. 1954 чылда Кадышев СССР-ның советскай писательлерінің союзының членіне алылған.