Пайнаң айназын сығарӌаң оол

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Пір аалда ӧкіс иней чуртаптыр. Аның Рымка тіп оолғы полтыр. Ол оолағас, хонӌыхтарының алны-кистіне чӧріп, чіӌең ниме таапча. Чон пір пола чоғыл нимес пе зе, хвйзы тоғынған ӱчӱн тӧлезе тӧлидірлер, тӧлебезе тик тее сығарыбызадырлар. Пу инейектің пір ле інееӌее пар полтыр. Чуртиры улам на сидік полча. Пір туста чир тамах таа, кизер кип тее чох полыбысхан. Че Рымка сағысха тӱспинче.

— Че інеебісті садыбызаң, іӌең, —тіпче Рымка іӌезіне.

— Інек чох хайди полабысса, оолғым,— тидір ічезі.

— Садыбызарбыс. Базарда тер аарлығ тіпчелер. Идін чирбіс, терізін садыбызып, наа інек аларбыс. Кип-азахха даа халар. Кӧрчезің кип-азаабыс таа чоғыл.

— Андағ полза хайди идерзе, сат, — тіп чарат салған іӌезі.

— Ам пулар чалғыс інектерін соғыбыстылар. Ирте-нінде Рымка, терізін чазағ соорға салып алып, базар-ға садарға апарча. Базарда кӱн тооза, чон тараанӌа полып, терізін сат полбады—пір дее кізі албинча. Ниме итсін зе Рымка, нан парир. Городтаң сыххалахтох хараа пол чӧрібіскен. іди парчадып кӧрчетсе, илееде улуғ тура турча, сиден ізігі азых. Ам ол андар кір парды. Гіай чуртапчатхан кізі осхас: хазаа-хахпағы толдыра. Чазағ соорын турғыс салып, ибге кір чӧрібісті. Алнындағы ибде кізі чоғыл, горницада свечі кӧйче, кізі сууласча. Пахлап кӧрзе, стол кистінде чиит ипчі (иб эзі осхас) пір чиит оолнаң одыр. Кибінең кӧрзе, пай кізі осхас. Чахсаа истіпчетсе, пайның ипчізі пасха ирнең кӧглезіп, сыйлазып одырча.

Амды Рымка, кӧксӧреп, сағба пирглепче. Ипчі, аны истіп салып, хахап парған сығара хонды:

— Хайдағ кізізің,—тіп сурча Рымкадаң.

— Сннің апсағыңның танызыбын!—тіпче Рымка,. — хонып аларға килдім.

— Таныс ползаң, хон,—тіпче иб эзі.

Олар іди чоохтас турғаннарында, сиденде саң тапсааны истілче.

— Ирім килібісті!—тіп пайның ипчізі аалӌызын пол алтына кирче, позы стол арығлап хайынча.

Маңзытта Рымканы ундубысты ни зе. Рымка ӱр дее сағынмаан, пол алтынох кірібіскен. Анда одырып тыңнапчатса, ирепчі чоохтасчалар:

— Тик ле чӧр килдім. Ікі хам хамнатхам, ӱс сыбырағӌыда полғам—пір дее ниме полыспинча. Имнеп полбинчалар,—тіпче ирі.

Ідіс-хамыс нызырааны истілче. Рымка сизіп одырза, иб элері азыранарға одырчалар. Ам Рымка пол алтындағы "аалӌаа" чоохтапча:

— Мин уғаа ырӌы кізібін. Ыр чох пір дее пола чоғылбын, амох ырлирға чӧрбін.

— Хайди полғаныңдыр? Алах парғазың ма. Истіп саларлар!—тіп сыбыранча анзы.

— Чох ырлирға,—тіпче Рымка,—ыр чох сыдап полбаспын.

— Ырлаба мин саға ахча пирем, — тіпче пай "аалчы".

Рымка, ахчазын алып алып, тӱрче одырған, анаң

пазох:

— Чох сыдаӌаам чоғыл, ырлирға,—тіпче..

"Аалӌы" пола, пола ағаа нинӌе пар ахчазын, прай

кибін пир салған, хуба чалаас одырча. Рымка анӌа-мынӌа одырып:

— Мин сығарға,—тіпче,—паза тыс одырар саам чоғыл. "Аалӌы"—Рымкаа тыыныбысхан одыр, позытпинча, сыхпа тіп алданча.— Сал, салбазаң хысхырам,—тіпче Рымка. Рымка пол ахсын кӧӧлӌе ачыпчатханда, пайның

ипчізі аны кӧр салып, ізікке туу турыбысхан, апсаа кӧрбезін тіп. Рымка, сых киліп, кӧӧлӌе тасхар пастырыбысхан. Анда "аалӌыдаң" алған нимелерін хапха салып палғағлапча. Ол туста, пай тасхар сых киліп, Рымкадаң сурча:

— Ноо теен кізізің. Ниме итчезің. Оғыр итче пол ба?—тіп.

— Мин хам кізібін, хамнап чӧріп, орайға кір парғам. Хонарға сурынарға тіп килдім,—тидір Рымка, —кирерзің ме?

Пай сағын кӧрзе, хамны кирерге хомай нимес, хынза хамнап таа пирер.

Ол сағысха ӧрін парып чоохтапча:

— Хайдп идер зе, кір, хон... Мин ағырығ кізібін. Илееде ӱр ағырчам. Хамнар даа, сыбырағӌылар даа им-неп полбинчалар. Арса, син сынап кӧрерзің?

Ам пулар ибге кір килділер. Стол кистіне одыр-чалар.

— Хамнап пирері ӱр нимес, хамнир алнында пастап ноо нпмедең ағырчатханыңны піліп аларға кирек,— тидір Рымка,—піліп албаанда чарабас.

— Хайди піледірзің?—тіп сурча пай.

— Суға кӧріп піледірбін. Чірчее суғ урып тӱбіне пірее алтын ахча тӱзірібіс. Анаң маға пирерзің. Кӧр, алтын ахча саларын ундуба, а то пір дее ниме кӧрінмес.

Пай кізі, Рымканың сӧлеенінең идіп, ағыл пирді. Ам Рымка суғлығ чірче тӱбіндегі алтын ахчаны кӧріп одыр. Ӱр бе, ас па кӧребес, улуғ тынып чоохтапча:

— Ох-хо-хо. Сині хорғыстығ ниме ағыртыпча одыр. Полың алтында чалаас айна одырча, ағырығны синзер ол позытча одыр,—тіпче Рымка.

— Хайди итчең ниме полӌаң? Хайди сығарӌаң нимедір?—тіп сурча пай.

— Сығарары уғаа сидік ниме. Айналар кӧйтіктер. Мин сығар полбаспын.

— Хайди даа сығар пирдек! —тіп алданча пай. —Синің чахсыңны тик халдырбаспын, чахсынаң толдырам.— Ноо нименең тӧлирзің,—тіпче Рымка.

— Мин саға ӱс кӧлігліг ат пирем. соор толдыра чир ас-тамах, кизер кип пирем,—тидір пай.

— Хайди идер зе, полызыбох пирим, —тіп чарат салған Рымка.

Инейіңе чоохтап сал онӌа кӧнек суғ хайнат салзын. Аязаң даа полың ардадарға килізер—полны ӱттеглирге килізер.

Чох, ноға аяӌаң, тооза даа ӱтте,—тіпче пай.

Позох пол ӱттеӌең ниме ал киліп ипчізіне суғ хай-натырча. Рымка полны ӱттеглеенӌе, суғ хайнап парған.

— Хамӌы алып алып, ізікте тур сал,—тіпче Рымка.

Айна пол алтынаң сығара хонзох, син аны нинӌе

пар кӱзіңнең чырт, сиденнең сығара чыртарзың. Іди итпеенде, мындох чазыныбызарға чох тібес. Ол чабал ниме полӌаң.

Пай, хамӌызын тудын салған, ізік хыринда тур. Прай ниме тимде.

— Амды, пастир алнында, истіп аларға кирек ай-наның одырчатхан чирін,—тіпче Рымка. Анаң пол-дағы ӱтке хулаан салып тыңнапча:

— А мында одыр нооң,—тіп, ізіг суғлығ кӧнек хаап алып, ол ӱтсер урча.

Пол алтында ниме-де кӱзӱри тӱсті.

— Истіпчезің ме? Пасха пулуңа пурли халды,— тіп сурча Рымка.

Пай хорыхханынаң сала ла тіріг турча, Рымка, тізең, пасха ӱтке урча ізіг суғны. "Айна" пол алтында пулуңнаң пулуңа чӱгӱрче. Рымка ізіг суғны кӱзӱреен чирге урчаан на урча. Кинетін пол ахсы ойда парған, аннаң хызыл чалас „айна" сығара салған. Рымка аның ӱстӱне пір кӧнек суғ позыдыбоғысты. "Айна" ізіксер кӱс иткенде, пай аны хамӌынаң чыр-тып сыххан. Хайди полза "айна" сиденге сығара хонған, пай аның соонаң, чыртып ала, чӱгӱрче.

Пай ахыңнабинаң ам кір чӧр ибге, ағаа хаӌан даа піди тың „тоғынарға" киліспеен полған. Прай тирлеп партыр.

— Пок, чабалох "айна" полтыр,—тіпче пай, —аның ӱчӱн нинӌе ағыр парим, палам даа чоғыл. — Я, чабал "айна",—чарат салған Рымка,—ол сині пір саңай чох идерӌік...

— Ӧдірбинзе, ӧдірерчік,—тіпче пай.

Аның соонаң Рымка узирға чадыбысхан. Ир-тенінде аны пай, усхурып, аарлап сыйлап одыр.

— Чахсы идіп арачылап халдың. Ниик тее полған чіли пілдірче, ниме дее чирім килібісті,—тіпче пай.

Азыранған соонда пай ӱс ат кӧліп, соорға толдыра чир ас-тамах, кизер кип сал пирген.

Рымка ол нимені тартына наныбысхан.

Примечание

"Пайның айназын сығарӌаң оол" тіп нымах 1951 чылда С. П. Кадышевтең пазылған.