Материалы сайта khakaschir.info

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Содержание

8 сентябрьдағы табығларда "Родина" прай регионнарда ирт парыбызарға пӧгінче

8 сентябрьдағы региональнай паза муниципальнай табығларда "Родина" партия прай чирде кирек ӱн чыып алып, ирт парыбызарға пӧгінче. Аннаңар хабарӌыларға партия кнезі Алексей Журавлев искірген. "Піс прай регионнарда кӱрезіг апарарбыс. Арса, чоннар аразындағы сидік чуртастығ Чечня, Хакасия осхас регионнарда араласпаспыс"-, тіп хосхан ол.

Владимир Путиннің табығлар алнындағы 7 чтатьязын киріп алған даа ползалар, "Родина" партия "Единая Россияның" программазын хатабинчатханын чарыт пирген А. Журавлев. "Президенттің статьялары тоозазынаң программаа киріл парғанын кӧрбеем", - тіп искір пирген ол.

"Единая Россиянаң" пасхалылчатханынаңар чоохтап, "Родина" Чир-сууна хынарынӌа изерістіре арах тоғынча теен А. Журавлев. "Родина" тиксі Россиядағы чон фронтынаң пірге тоғынардаңар хосхан ол. "ОНФ-наң хада піс чоохтазығ апарчабыс, пістің кӧп араласчыларыбыс андар кірчелер",- теен А. Журавлев, партия фронтха кірерге сағынминча ба тіп сурыға нандырып.

Москва алтындағы Архангельское поселокта "Родинаның" чыылии ирткен, анда делегаттар партияның программазын алыбысханнар. Съезд араласчылары алнында ідӧк РФ-зының вице-премьері Дмитрий Рогозин чоох тутхан. Ол А. Журавлевха Калашниковтың автомадын сыйлап пирген.

"Піс - президенттің спецназыбыс.Сағам пістің чаа тирии пар, аннаңар Россияның ыырӌыларына хорғыстығбыс",- сыйыхтаңар чоохтап пирген хабарӌыларға А. Журавлев.


Монастырка аалның кӧрімі алызып пастабысхан

Июнь 05, 2013 Алтай районындағы Монастырка аалның кураторы Хакасияның транспорт паза чол хонии министерствозы полыбысхан. Пу кічіг аал республика программазына кірче. Республиканың минтранс специалисттері ӱр ниместе ол кічіг аалзар чӧр килгеннер.

Амғы туста прай кічіг ааллар республиканың министерстволары паза ведомстволары аразында ӱлестіріл парғаннар. Полғанының на холында нинӌе-де аал, хайзына олар, алынӌа хайығ салып, пос оңдайынаң хоза полыс турарлар. Хакасияның транспорт паза чол хонии министерствозы, субботник идіп, Монастырка аалға полызып пастабысхан. Министерствоның специалисттері чииттернең хада, сиденнерні нааӌылап паза сырлап, аалыӌахтың кӧрімін алыстырыбысханнар. Амды аалыӌахты таныӌаа даа чоғыл.

Хайди искірчелер министерстводағылар, пірее ээлер иблерінде чох полғаннар. Айлан килзелер, мындағ алызыға чапсирлар. Хакасияның минтрансы пу полызығны пос кӱзінең паза спонсорларны таап иткенін таныхтирға кирек. Республика программазынӌа, тізең, пу кічіг аалға 1 миллион 800 муң салковай кӧрілче. Ол ахча аалның сидіксіністіг сурығларын пӧгеріне парар.

Тимнеен Альберт Толмашов

"Хабар" газета, 05.06.13, №65(20567), 3-ӌі стр.


Чир - чайаан министрі пастағы ӱлгӱ чыылиинда араласты

Апрель 30, 2013 Пӱӱнгі ӱлгӱ чыылиин республика пазының орынӌызы Юрий Лапшин апарған. Чыылығ пасталғандох, ол чир - чайаан паза чир ис - пайынӌа наа министрБорис Варшавскийнең таныстырған. Лапшиннің чооғынаң, Варшавский тоғызын толдырарын пастабысхан. Ӱлгӱдегі алызығларға кирек пічіктер тимделер. Кӱскӱнің халғанӌы кӱннеріне министерство тоғынып пастир. Амды Хакасиядағы чир - чайаан паза чир ис - пайынӌа сурығларны Борис Варшавский кӧрче.

Сағысха киріп, чир - чайаан паза чир ис - пайынӌа министерство тӧстирдеңер чарадығ ирткен чылның декабрь айында алылған. Мының алнында Варшавский "Разрез Степной" харатас аныӌаң пірігістің устағӌызы полып тоғынған.


Асхыс аймаанда чиит прокурор турғызыл парды

Апрель 24, 2013 РФ - зының Ӧӧн прокуроры Юрий Чайканың 23.04.13 чылдағы чахиинаң, Асхыс аймааның прокурорына пастағы класстығ юрист Игорь Зайферт турғызыл парды тіп искірче республикадағы прокуратура.

Игорь Викторович 20 июльда 1984 чылда Хызылчар крайының Курагин аймаандағы Кошурников аалда тӧреен. 2007 чылда Н. Ф. Катановтың адынаң Хакас хазна университедін тоос салған. Олох чыл прокуратурада істен сыххан. Саяногорсктағы, Ағбандағы, республика синіндегі прокурорларның полысчызы полған. 2011 чылның июнь айынаң пасти Таштып аймаандағы прокурор орынӌызы полып істенген.


Аевта ісчең суғ полар паза чоллар иптелерлер (сом)

Апрель 22, 2013 "Хакас Республиказындағы кічіг аалларны ал халарынӌа паза тилідерінӌе программа 2013 - 2015 чылларға" кӧріл парған. Пу программа хоостыра,ирткен кӱннерде Хакасияның ӱгредіг паза наука министрі Галина Салата Аев аалда пол киліп, орындағы чоннаң тоғас килген, оларның сидіксіністерін піліп алған.

Сағам пу аалыӌахта 80 азыра кізі чуртапча, аалдағылар ибдегі мал - хусты тудып чуртапчалар. Анда кирек тирігліг, учебниктіг пасталығ школа пар.

Пӱӱнгі кӱнге теере Аевтің чуртағӌыларының иң ағырсымнығ сурии - ол ісчең суғ полча. Аны олар ам даа Нин суғдаң алчалар. Чағынғы туста аалда 11 скважина пудірібісселер, оларның пу сидіксіністері пӧгіл парар. Ағаа хоза, аалдағыларның чооғынаң, Нин суғ кизіре турчатхан тахта изел парған. Ағбан пилтірінзер паза Пуланнығ кӧлзер чолны, тізең, ідӧк иптирге кирек.

Пу чылда Аевтегі клубта, ФАП - та, тыхтағ тоғыстарын апарарына республика бюджедінең ахча позыдылар. Ол ахчаа ідӧк, тасхар чарытхы иділер, похсах тӧкчең бактар турғызыларлар. Аал чуртағӌылары, тізең, олғаннар ойнаӌаң ӧнетін орынны постары таллап алғаннар. Ол орын ідӧк бюджет ахчазына пӱдіріл парар.

Тоғазығ тузында Галина Александровна піди таныхтаан:"Пу чылда школада тиксі тыхтағ тоғыстары апарыларлар - кӧзенектер алыстырыларлар, школа істінде чылығ тасхын чӧрӌең орын иділер, школа сиденнел парар, анзына кирек пічіктер тимделер. Сағамғы класстардаң пасха, школаа парӌаң палаларны тимнеӌең кабинет азылар. Ідӧк, аал чуртағӌыларына кип - азах, ӧдіктер паза даа пасха кирек ниме - ноолар чыыпчабыс.

Чағынғы тустарда ӱгредіг министерствозы аалдағы ипчілерге тренингтер иртірер, олғаннарны имӌілер сыныхтабызарлар, аалдағы клубта ойыннар турғызылар. Май айдох, ӱгредіг министерствозының кізілері паза волонтерлар аалзар пазох киліп ағастар одыртарлар. Піди, Аев аал ӧңненіп пастир.

Сағамғы туста, тізең, аал чуртағӌылары иблерін, ибі хырин арығлап аал ӱлӱкӱніне тимненчелер. Ол чайғының пастағы кӱннерінде иртер тіп искірче Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозы.


Космонавтика кӱнін ЛДПР - ның чииттері таныхтабыстылар(сом)

Апрель 12, 2013 Маң чох тус аразында хайдағ ӱлӱкӱннер таныхталчатханын ундуп салчазың. Харын Хакасияда ЛДПР партияның пӧлии пар. Олар ла космонавтика кӱні пӱӱн таныхталчатханынаңар хабар ызыбысханда, аннаңар сағын килдім.

Пӱӱн, 12 апрельде Хан тигірзер пастағы кізі учуххан ӱлӱкӱн таныхталча. Ағаа чарыдып, ЛДПР - ның "Время молодых!" чииттер пірігізі "Нам бы в небо!.." тіп чӧрім иртірібіскеннер. Ағбанның ӱстӱнзархы чардығында Юрий Гагариннің адынаң орама пар. 108 минута аразына ирт париған чон, автомобилисттер шарлардаң иділген Хан тигір кимезін кӧріп алғаннар. Ол тус аразына "Время молодых!.." ӧткіннері Павел Знаменский, Елена Казанцева, Юрий Гагариннің паза ЦУП - тың аразындағы чоохтазығларны истілдіре хығырғаннар.

ЛДПР - ның хабарлар пӧлии искіргенінең, город чуртағӌыларына мындағ патриотизмніг чӧрім кӧңнілеріне кірген. Ол прайзының пурун Хан тигірзер учуххан Юрий Гагаринге поғдархапчатханын паза ағаа алғыс читірчеткенін кӧзітче.

Ачырғасха, ағырии ӱчӱн, пу чӧрімде Харатас городтың чуртағӌызы Валентина Седова аралас полбаан. Ол ӱр чыллар Байконурда тоғынған. Пірсінде, Юрий Гагаринні позы ӧнетін рецептче тимнеен окрошканаң азыраптыр.


Асхыс аймааның чуртағӌылары прокурор чох халдылар

Апрель 11, 2013

Хайдар кірген Асхыс аймааның прокуроры Олег Загрядский? Мындағ сурығ кірген пістің почтазар пу аймахтағы хығырығӌыдаң. Сынап таа, ирткеннеделяда Олег Загрядский Ағбандағы телевидение хабарларында пасха должностьта тоғынчатхан кізі чіли кӧрін парыбысхан. Хығырығӌының пу суриин піс республикадағы прокуратураа ызыбысхабыс. Пу наада хабарлар кінінең нандырығ килді. Мына ниме олар пасчалар:

- Сірернің Олег Загрядскийнің сурии хоостыра мындағ ниме искірчебіс. Россияның Ӧӧн прокурорының 30.01.2013 кӱндегі чахии хоостыра, Асхыс аймааның прокуроры Загрядский О.В пасха чирзер тоғысха турғызылған сылтаанда, иргі орнынаң парыбысхан. Пу прокуратура тоғынӌызы республика прокуратуразында істенер кӧңнін искірібіскен. Мында ол федеральнай законодательствоны сыныхтапчатхан пӧліктің устағӌызы полча. Асхыс аймаанда тӱрче полза, наа прокурор тоғынар. Кирек пічіктер РФ - зының Ӧӧн прокуратуразынзар ызыл парғаннар. Аймахтың прокурорына кем турғызыл парары республика прокуратуразының ӧнетін сайтында пазылар.


Хакасиядағы прокурорның орынӌызына Пӱрӱттегі кізі турғызыл парды (сом)

Март 27, 2013 РФ — зының Ӧӧн прокуроры Юрий Чайканың чахии хоостыра, ХР — дағы прокурорның орынӌызына Андрей Мондохонов турғызылды.А. Н. Мондохонов 27 декабрьда 1975 чылда Пӱрӱт чиріндегі Улан — Удэ городта тӧреен. 1998 чылда «Юриспруденция» специальнозынӌа Иркутсктағы хазна университедін тоосхан. Университетті тоозар алнындох, 1997 чылда Улан — Удэдегі прокуратурада істезігӌі полып тоғынған тіп искірче ХР — ның прокуратуразы.

2001 чылда Андрей Мондохонов Чита облазындағы Хилок городтың Хилокскай аймаанда прокурорға турғызылған. Халғанӌы тустарда Забайкальскай крайдағы прокуратурада тоғынған.


Хакасияда ПГТ - лар чох иділділер

Март 11, 2013 Хакасияда город оңдайлығ поселоктар паза полбас. Асхыс станциязы, Писхамӌы, Майна, Нымырттығ, Пригорск, паза Ағбан пилтірі город оңдайлығ поселоктарға, амды «істенӌі поселоктар» тіп юридическай аттар пиріл пардылар. Пу алызығлар федеральнай законодательствоны толдырып, алыс пардылар. Таныхтирға кирек, статустары алыс парған даа полза, оларға хайдағ — да наа льготалар алай ба пасха полызығлар пирілбестер. Оларға ахча позыдар оңдай андағох халар. Істенӌі поселоктарның чуртағӌыларына паспортта пропискадаңар наа печать турғыстырарға ідӧк кирек чох полар.


Уго Чавес ӱреп парды

Март 06, 2013 9 саннығ чазың апарчатсаң, сизіктіг поларға кирек тіпчелер пістің чонда. Венесуэланың президенті ідӧк 9 саннығ чазын апарчадып, сынчирге парыбысты. Ағаа 59 час полған. Президент ӱреенінеңер Венесуэладағы ӧӧн телеканалларӌа республиканың вице — президенті Николас Мадуро искірібіскен тіп чоохтапча ИТАР — ТАСС.

2011 чылның июнь айында Чавеске раковай сізікті чох идерінӌе пастағы операция идібіскеннер. Аның соонаң, тӧрт химиотерапия иртібізіп, ракты имнеп алғанынаңар искірібіскен. Че пір — ікі ай пазынаң, наа сыныхтағ ирткенде, анда наа опухоль таап алғаннар. Ағаа хоза, ол иргі опухоль орнында пазох сых килген. 2012 чылның февраль айында сізікті Гаваннадағы имнег туразында чох идібіскеннер. Июль айда, тізең, пазох ағырбинчатханынаңар искірген.

Ирткен чылда, октябрь айда, Уго Чавес теестегі президент табығларында чиңіс тутхан. Че декабрь айда, ағаа пазох Кубазар ӱзінӌі операцияа парарға киректелген. Аның соонаң, ікі ай азыра Гаваннадағы клиникада чатхан, ікі неделя мының алнында, тізең, аны тӧреен чирінзер ағыл килгеннер. Ол чааӌылар госпитальында полған.


16 минута. Пу син тус аразына пӱӱнгі министрлер чыылии ирт парған.

Февраль 26, 2013 Хакасияда 4 олған сады пӱдірілер. Мындағ чарадығны пӱӱн Хакасияның ӱлгӱ чыылиинда алыбысханнар. Анда ідӧк, республикада харатас паазы аарлығ арах пол парарынаңар искіргеннер. Министрлер чыылиин республика пазының орынӌызы Юрий Лапшин апарған. Чыылығда 6 чарадығны алыбызарға киректелген. 2013 чылда Хакасияда пір тонна харатас паазы 1902 салковайдаң аспасха кирек. Мындағ чарадығны алыбызарға кирек полчатханынаңар республикадағы тарифтерӌе паза энергетикаӌа хазна комитедінің кнес орынӌызы Олег Базиев чоох тутхан. Пу чылда коммунальнай услугалар 2 хати кӧдіріл парарлар. Январь айда 14% - ке ол пастағы хати кӧдіріл парған. Ікінӌі хати ідӧк, 14 % - ке октябрь айда кӧдіріл парар. Коммунальнай услугалар аарлығ полчатханда, анзы харатас паазын кӧдірібізерге сылтағ пол парды. Ӱлгӱ чыылиинда харатас паазы 1902 салковайдаң аспасха кирек тіп чарадығ алылған. Олох туста, ағас паазы ирткен чылдағы осхас халар тіп искірілген. Пуох чыылығда азахха аар паза кічіг палалығ іӌелерге чахсы азыранар ӱчӱн, 700 салковай пирілерінеңер чарадығ алыл парған. Аның проектін Хакасияның хазых хайраллирынӌа министр орынӌызы Олег Ананьевский искірген. Министрлер тоғыр полбааннар. Іӌелерге 700 салковай пирілер. Пу ахчаны алып алар ӱчӱн, азахха аар паза кічіг пала азырапчатхан іӌелерге чуртапчатхан орындағы имнег туразынзар пічік пазыбызарға кирек полар. Хакас чирінде пу син ахчаны ал полар праволығ 1200 іӌе чуртапча. Таныхтирға кирек, республикада мындағ тӧлеглер пастағызын на чуртасха кирілчелер. 2013 чылда республикадағы бюджетке анзына 7 миллион азыра салковай кӧріл парған. Боград, Таштып, Шира, Ағбан пилтірі аймахтарда олған садтары пӱт парарлар. Анзына республика бюджедінең 73 миллион салковай позыдылар. Мындағ чарадығны ідӧк ирткен чыылығда алыбысханнар. Проекттіңер ӱгредіг министрі Галина Салата чоохтап пирген. Пӱдіріг тоғыстары «2015 чылға теере ХР — зында ӱгредігні тилідерінӌе» программа хоостыра апарыларлар. Пуох программа пастыра олған садтарында тыхтағ тоғыстары апарыларлар. Чоохтирға кирек, пӱӱнгі кӱнде, республикада олған садтарынзар тееске 14 — че муң пала турча. Пу теесті хызырыбызар ӱчӱн, республика ӱлгӱлері ирткен чыылығда паза пір чарадығ алыбысханнар. Хазнаның олған садтарынзар теес улуғ, частнайда - уғаа аарлығ. Пӱӱнгі кӱнде, паза пір оңдай пар — ол сӧбіре группалары. Олар, ӧӧнінде, сағам тоғынчатхан олған садтары істінде азылчалар. Мындағ группаларны асчатханнарға республика ӱлгӱлері хабас пирерге кӱстенчелер. Хакасияның бюджедінде пу кирекке 7 миллионӌа салковай кӧріл парған. Пу чылда, субсидия полызиинаң, хоза 378 орын азыл парары кӧрілче.


Алексей Лебедь республиказар айланча

Февраль 25, 2013 Алексей Иванович Лебедь республика кнезіне пастап ла 1996 чылда 24 декабрьда табылған. Тӧрт чыл пазынаң, 2000 чылда 70% ӱнтоғынып алып, республика кнезіне ікінӌі хати табылған. Пазох тӧрт чыл ирт парғанда, республика чуртағӌылары аны кнес орнына ӱзінӌі хати тапханнар. 2005 чылда «Единая Россия» партиязар кірібіскен. Ікі чыл пазынаң, ағаа уголовнай кирек азыбысханнар. Аны ікі чыл істескен соонаң, 2009 чылда Алексей Иванович кнес тоғызынаң суурыныбысхан. Чон тапхан кнестің орнына Россия президенті Виктор Зиминні позы турғыс салған. Кнес тоғызынаң парыбысханда, Хазна Думазының депутады полыбысхан. 2011 чылда «Единая Россия» партиядаң сығыбысхан. Пу партиядаң сығыбызып, Думазар табығларда КПРФ — таң устап парарға сағынған, че ноябрьда хазиина сылтанып, табығлардаң суурыныбысхан. Андадох политика тоғызынаң паза араласпаспын тіп чоохтанған. Ол тустаң ала СМИ — лерӌе Алексей Ивановичтеңер хабарлар тарабин сыхханнар. Пу наада, тізең, республиканаң 3 хати устаан кізідеңер пазох суулап сыхтылар. Алексей Иванович пазох кандидат полыбысты, че сағам республика пазына нимес. Ирткен неделяда С. П. Кадышевтің адынаң культура туразында ХР — ның профсоюзтар кнезіне кандидаттарны тапханнар. Чыылығ тузында устағӌы орнына Андрей Петровтың, Федор Герасимовтың, Людмила Барабанованың паза Алексей Иванович Лебедьтің ады адалған. Ирткенӧк кӱннерде, республика пазын пу чыл Хакасияның чуртағӌылары постары табарлар тіп хабар тараан. Аның соонаңох, Алексей Лебедьтің фамилиязы истіле тӱсті. Позы, Алексей Иванович, республика пазына табығларда аралазардаңар кӧңнін ам даа искірбинче. Че ирткен чылларда 70 — ға чағын процент ӱн чыған кізі пӱӱн дее оларны тоғынып аларға айабас. Сағирбыс наа хабарларны.


Сессия Зиминнің ӱчӱн, чылдырыл парды

Февраль 20, 2013 27 февральда ХР — ның Ӧӧркі Чӧбінің теестегі сессиязы иртерге кирек полған. Че республика пазының тоғызын ӱр нимеске толдырчатханВиктор Зиминнің сурынызы хоостыра, ол сессияны 6 мартха чылдырыбыстылар.

ЖКХ тӧлеглерінең палғалыстығ, олған паза кізі правозын хайраллапчатхан уполномоченнайларның сан пирістерінде позы аралазар кӧңнін искірібіскен Виктор Зимин. 27 февральда ол хайда полары ам даа искірілбинче.

Чоохтирға кирек, Ӧӧркі Чӧп кнезі Владимир Штыгашев пу кӱннерде имнег туразынзар кір парған. Аның чӱреене операция иділ парды. Хазиине хорғыс чоғыл тіп чоохтап пирділер Ӧӧркі Чӧптің хабарлар кінінде.


Людмила Южакова тоғыстаң парыбызарға кирек

Февраль 20, 2013 Мындағ чарадыға килді Хакасияның Ӧӧркі Чӧбіндегі фракция. Иреннер ӱлӱкӱнінде «Абакан» спорт ӧргезі хыринда тоғырланыстығ митингиртер. Аның тӧстегӌілері чыылған чон аразында ХР — ның энергетикаӌа паза тарифтерӌе хазна комитедінің устағӌызы Людмила Южакованы тоғыстаң сығарыбызар ӱчӱн, хол салған пічіктер чыырлар. Хол салылған пічіктерні Хакасияның правительствозынзар паза РФ — зының президентіне ызыбызарлар.


Хакас чирінде «Хакас тілі» тіп фильм суурыл парды

Февраль 12, 2013 Аны «Хакасфильм» киностудияның тоғынӌылары суурғаннар. Киноны суурарына ахчаны «Аран — Чула» тіп халых пірігіс позытхан. Наа фильмні киӌее национальнай паза территориальнай политика министерствозының 2012 чылны салтарлап, сан пирістіг чыылиинда кӧріп аларға чарир полған. Ирткен чылларда адалған министерство чыылығларын С. П. Кадышевтің адынаң культура кінінде иртірӌең полза, пӱӱл оларның чыылығлары Ағбанның «Чиңіс» тіп культура кінінде ирткен. Чоохтирга кирек, орыннаң пасха, сан пирістің пӱдізі дее алыстырылган. Ирткен чылларда министр тоғыс салтарларынаңар чооғын пастаӌаң полза, пӱӱл иң пастап муниципальнай пӱдістердегі хабарӌыларны алғыстааннар. Национальнай паза территориальнай политикаӌа министерство район — городтардағы хабарӌылар аразында чыл сай марыг иртірче. Постарының тоғыстарында, хабарӌылар аймахтағы алай городтағы халых чуртастағы ин ӧткін чоннаңар чоохтапчалар паза орындағы ӱлгӱнің тоғызын чарытчалар. Сыйых алған хабарӌылар аразында «Земля таштыпская» газетаның хабарӌызы полчатхан Георгий Кунучаков полган. Ол чиит туста пу газетада тоғынған полтыр, аал пазы полып, 20 чыл ирт парғанда, газетазар нандыра айланған. Чоохтирға кирек, национальнай паза территориальнай политикаӌа министерствоның тоғызы 3 чардыхтаң пӱтче. Пастағызы — ол национальнай политика. Мында министерство тоғынӌылары республикадағы аймах чоннар аразында амыр чуртас полар тоғысты апарчалар. Ікінӌі чардыхта гражданскай обществоны тилітчелер. Мында министерство Хакасияның Халых палатазынаң хада — пірге тоғынып, халых пірігістерге паза олаңай чонға аймах полызығлығ чӧптер пирчелер. Паза халғанӌы чардых — орындағы пос устаныс. Мында национальнай паза территориальнай политика министерствозы кӧні аал, город пастарынаң тоғынчалар. Ідӧк, чон хайдағ синде чуртапчатханынаңар сурастырығлар иртірчелер. Аал чӧптері аразында гранттар чарлап, утханнарға ахчалығ полызығ пирчелер. Пастағы орын ӱчӱн, 350 муң салковай, 2 — ӌі орын ӱчӱн, 250 муң паза 3 -ӌі орын алғаннарға 150 муң салковай пирчелер. Министр орынӌызы Лариса Анжиганованын чооғынаң, аал пастары пу марығда аралазарға хынчалар. Утып алған ахчаа пос чирінде кирек тоғыстар итчелер. Кӧзідімге, Асхыс аал чӧбінің пазы Марина Анжиганованың чооғынаң, олар пу марығда ирткен чылда пастағызын на араласханнар, сах андох чиңісчі пол парғаннар. Грант пасхан тоғысха 350 муң утып алғаннар, че ол асхынах полғанда, район ӱлгӱлері ол грантты чуртасха толдыразынаң киріп алар ӱчӱн, 1 миллион салковай хоза пиргеннер. Чоохтирга кирек, пу чыл салтарларында министерство адына уғаа кӧп чылыг сӧстер чоохталғаннар. Аймахтардаң килген чон, халых пірігістерінің кізілері Надежда Парфирьевна устапчатхан министерствода уғаа пӧзік культуралығ, полызаачы специалисттер тоғынчалар тіп чоохтанғаннар. Ағаа хоза, пу министерство аал — городтарда тоғынчатхан халых пірігістерге, оларны ідӧк ТОС тіп адапчалар, орындағы чоннаң ӧткін тоғыс апарарға полысча. Таныхтирга кирек, Хакасиядағы пу пірігістер хости регионнардағы арғыстардаң артых тоғынчаттырлар. Анзы, ирткен чылда ноябрь айда Хызылчар городта ирткен чыылығда кӧрін партыр. Республикадағы аал — городтардағы халых пірігістернің устағӌылары андар ӧнетін пірее пілістер алып аларға парғаннар, че сынында пасха регионнардағы устағӌылар пістіңнердең опыт алып алтырлар. Прай пу чоохтар министерствоның чыылиинда чоохталған.


Кандидаттар пічікке киріл пардылар

Февраль 04, 2013 Хакас Республиказында 3 мартха кӧріл парған аал пастарына табығларға кандидаттарны пічікке кирері тохтадыл парды

Сағысха киріп, пу кӱн Алтай аймаанда Ызых паза Новомихайловка аал чӧптерінің пастарын табарлар. Хоза табығлар Хубачар депутаттар чӧбінзер 14 - ӌі № табығ округынӌа иртерлер. Боград аймаанда Боград аал чӧбінің пазын табарлар. Орджоникидзе аймаанда Наа аал депутаттар чӧбінзер 1 - ғы № округча паза Хызыл Ӱӱстегі депутаттар чӧбінзер 4 - ӌі табығ округынӌа депутаттарны табарлар.

Сағамғы тусха, аал чӧбінің пазына парчатхан 14 кандидаттың паза депутат поларға сағынчатхан 7 кандидаттың аразында прайзы пічікке киріл парғаннар тіп искірче Хакасияның Табығ комиссиязы.

Табығ кампанязы амыр иртіпче, орындағы табығ комиссияларынзар хоптаныстар кірбееннер.


Хубачар аал чӧбінің пазына табығларда ЛДПР — ның кандидады аралазар

Январь 23, 2013 ЛДПР — ның Алтай аймаанӌа координаторы Анна Плотникова Хубачар аал чӧбінін пазына 14 -ӌі табығ округынӌа табығларда аралазардаңар пічікке киріл парды. Мындағ чарадығны орындағы табығ комиссиязы 14 январьда алыбысхан тіп искірче партияның хабарлар кіні.

Анна Александровна Плотникова 30 частығ, пӧзік ӱгредігліг кізі, ХР — ның «Алтайская ветстанция» ГКУ — да тоғынча, Хубачарда чуртапча. Аның кандидатуразын ЛДПР — ның Хакасиядағы пӧлии сығарыбысхан.

Табығлар 2013 чылның 3 мартында поларлар.


Республика пазына Абрек Челтыгмашев табылды

Январь 15, 2013 "Хакас чирі" тіп хабарлар кіннің "В Контакте" тіп сайттағы группазында 2011 чылның 11 сентябрьында сурастырығ пасталған. Группа араласчыларына "2013 чылда республика пазына табығларда ӱннеріңні кемге пирерӌіксер" тіп сурыға нандырарға киректелген. Сурастырығ 4 ай парды. Кандидаттарның аразында республикадағы саблығ политиктер сығарылғаннар....

Пастағызы - Алексей Лебедь. Алексей Иванович Хакас Республиканаң пазына 2 хати табылған. Кнес тоғызы соонаң Россияның Хазна Думазының Хакасиядаң сығар депутады полған. Сағам хайда чуртапча паза нименең айғасчатханы пілдістіг нимес, че Хакасиязар кил парыбысчатханы истіл парча.

Ікінӌізі - Абрек Челтыгмашев. Абрек Васильевич Хакасияның Ӧӧркі Чӧп депутады, Асхыс аймааның пазы паза республика кнезінің орынӌызы полған. Сағам Асхыстағы Депутаттар чӧбінің депутады полча, "Асхысавтотранс" пірігістің устағӌызы.

Ӱзінӌізі - Виктор Зимин. Виктор Михайлович сағамғы туста Хакасия пазының тоғызын толдырча. Аны пу орынға Россия Президенті Владимир Путин турғыс салған.

Тӧртінӌізі - Николай Булакин. Николай Генрихович илееде чыллар Хакасияның кіні, Ағбанның пазы полча.

Пизінӌізі - Олег Иванов. Олег Альбертович Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінің амғы депутады полча. Пірдее партияа кірбинче, хакас таа полбаза, республиканың 2 - ӌі хазна тілінең чоохтас полча.

Пу 5 кізі республика пазына табығларда пӱӱл араласхан ползалар, социальнай сетьтегі чонның ӱннері пирген хоостыра, орыннар піди ӱлестіріл парарӌыхтар. Алексей Лебедь, Николай Булакин паза Олег Иванов пір тиң 5.23% ӱн чыып аларӌыхтар. Олар прайзы 3 -ӌі орындалар. 20.35% ӱн чыып алып, 2 - ӌі орынға сағамғы туста Хакасия пазының тоғызын толдырчатхан Виктор Зимин сых парарӌых. Турыстыра 2 -ӌі орыннаң алғыстапчабыс Виктор Михайловичті!

Чиңісті паза республика пазының орнында социальнай сетьтегі чонның кӧрізінең, Абрек Васильевич Челтыгмашев поларға кирек. Аның ӱчӱн, 63.95% кізі ӱнін пирібіскен. Піс алғыстапчабыс Абрек Васильевичті мындағ чалтырама чиңіснең!

Пу салтарлар сын чуртаста полған ползалар, Абрек Васильевичке анзы республика пазы полыбызарға чидерӌік. Сын чуртаста чонға ӱн пирері, тізең, ам даа пілдістіг нимес. Республика пазын, арса, Ӧӧркі Чӧп депутаттары табарлар нооза. Табығлар пу чылда, октябрь айда иртерге киректер.


Ӱлгее иреннер сығарға кӱстенчелер

Январь 09, 2013 2013 чылның 3 мартында иртер орындағы пос устаныс табығларға кандидаттарны пічікке кирер тоғыстар узарадылчалар. Республикадағы Табығ комиссиязы искіргенінең, пӱӱнгі кӱнге 21 кандидат пічікке киріл парды. Оларның 14 - ті пос алынӌа парча, 7 кізі политическай партиялардаң.

Орындағы "Единая Россия" партиядаң 5 кандидат сығарылған, ЛДПР - даң - 2 кандидат. Иң ӧткін иреннер тудынчалар - 13 кандидат. Иң чиит кизее - 21 час, иң улии 60 частығ. Таныхтирға кирек, тиксі пічікке кирілгеннернін 6 кандидат 30 часха читкелектер. Прай кандидаттарның ортымах чазы 42 тиңнелче.

Иң не "ізіг" табығлар Ызых аал чӧбінің пазына парарға тӧӧй. Мында табығларда аралазардаңар 6 кандидат кӧңнін искірібіскен. Пір кізее асхынах кандидат Боград аал чӧбіне табығларда - 5 кізі. Новомихайловскай аал чӧбінін пазына табығларда 3 кізі араласча.


Максим Аткнин депутат Москвазар кӧзібісті

Декабрь 15, 2012 Пу кӱскӱзін Хакасияның Москвадағы представительствозында устағ орынӌызына Максим Аткнин турғызылды. Пу орынға хакас кізіні турғызардаңар сурығ пістің чонның халғанӌы съездінде кӧдірілген. Аның соонаңох пу орынға культура министрінің орынӌызы Юлия Костякова турғызылчатхан. Ол Представительствозар чӧрген, Москвадағы чир – суғӌыларыбыстаң хада тоғазығлар даа иртірген. Алнындағы пӧгіннердеңер чоохтаан. Оларның аразында землячествоны пічікке кирері полған. Пірігістің устағӌызы даа табылчатхан. Тус ирт парған, че Юлия Викторовна ам даа культура министерствозында. Пу орынға Максим Петрович турғызыл парарынаңар пастағы хабарлар пӱӱл сентябрь айда таразып пастааннар. Октябрь ай пасталғанда, Максим Аткнинні Россия кінінзер кӧс парыбысхан тіп хабар хулах хыринӌа истіл парыбысхан. Представительствозар сағам сығдырадыбысханда, аны анда тоғынчатханын киречілеп пиргеннер.Максим Петровичтің тоғызына федеральнай министерстволарнаң, комитеттернең, ведомстволарнаң хада тоғынары кірче. Москвадағы чир – суғчыларыбыснаң хада тоғыс ідӧк апарылар тіп чоохтаан орынӌы, че ам даа ирте. Анзына хай пірее сылтағлар пар осхас. Пу тоғыс ам даа апарылғалах таа полза, кирек полза, чир – суғӌыларыбысты позынзар айланзын тіпче. Телефоннарын артысча : 8(495)650-60-05, 650-64-48. Чоохтирға кирек, Максим Аткнин Хакасияда Ағбан пилтірі аймаанаң сығар Ӧӧркі Чӧпте одномандатнай округча депутат полча. Депутат полномочиелерін ам даа суурбаан. 31 октябрьдағы сессияны иртірібізер. Аның соондағызына килербін теен. Андада депутат сурии пӧгіл парар.


Наа министерствонаң кем устиры ам даа пілдістіг нимес

Декабрь 14, 2012 Республика ӱлгӱлерінің теестегі чыылиинда наа министерство тӧстелерінеңер искірілген. Адалар ол чир — чайаан паза экология министерствозы тіп. Ол сағам тоғынчатхан комитет — ведомство тоғынӌыларынаң пӱдер. Аның ӱчӱн, наа министерствозар наа тоғынӌылар алылбастар. Мындағ министерство тӧстирінде сылтағ Аршан хыринда харатас аныӌаң разрез азыларға итчеткенде, пол килген.


Кічіг ааллар чуртағӌыларына книгалар сыйлирлар

Апрель 30, 2013 Хакасиядағы "Молодежный центр стратегических инициатив и проектов" чыынды кічіг ааллардағы библиотекаларға полызып, книгалар чыып пастапчатхан чӧрімнеңер искірче. Пу чӧрімге прайзының пурун Хакасияның экономика министерствозы хозылды. Чииттер кінінзер олар чӱс азырох книга пирібістілер.

Сірернің дее артых книгалар пар полза, оларны Чоннар Ынархазы орамазар, 2А (2 ӌі хадыл) туразар ағылыңар. Сурығлар хоостыра 8 (3902) 215 - 230 телефонӌа сығдырадыңар.


Асхыстағылар прайзының пурун чайлағзар сығыбыстылар

Апрель 24, 2013 Республикада чылығ кӱннер турыбызып, інектерні тайғазар апарып пастабыстылар. Хакасияның аал хонии министерствозы искіргенінең, салылчатхан інектерні чайғы турлағларзар прайзының пурун Асхыс аймаандағылар апарыбыстылар. "Овцевод" аал хонии пірігістің інектері тайғада апрель айдаң пасти сентябрь айның халғанӌы кӱннеріне читіре поларлар. Ікі гурттың 340 пазы амох тайға хыринда оттап чӧрчелер. Хоныхтың ӧӧн устағӌызы Георгий Бодягиннің чооғынаң, пастағы майға читіре ам даа 2 гурттың 700 інегі тайғазар парыбызар. Силкер айының ортызынзар, тізең, "Овцевод" аал хониинің тиксі маллары тайғада поларлар.


Хакасияның чуртағӌыларына харатасты СУЭК компания ағыл пирерге тимде (сом)

Апрель 11, 2013 Хакасиядағы СУЭК компанияның "Разрез Изыхский", "Восточно - Бейский разрез", "Хакасская" шахтазы паза обогатительнай фабриказы ӱр кӧйчеткен

"Д" маркалығ харатас сатча.

Харатасты посха пірігістің складтарынзар киліп садызып аларға чарир. Постың транспорты чох чонға, тізең, Хакасиядағы СУЭК компания, обогатительнай фабрикада сығарылчатхан ДПК маркалығ харатасты хыриндағы чуртағӌыларға постың транспортынаң ағыл пирерге тимде.

Прай сурығлар хоостыра СУЭК компаниязар айланарға чарир. Аның ӱчӱн, коммерческай устағӌы Евгений Богданович Фуртаксар 8(39031) 5 - 58 - 05 телефонӌа сығдырадыңар. Ідӧк, пӧлік устағӌызы Анатолий Николаевич Кузнецовсар айланарға чарир. Аның телефоны 8(39031) 5 - 58 - 45.


Ах асхырзар РУСАЛ нимес, че Дерипаска кірче

Апрель 10, 2013 РУСАЛ компанияның ӧӧн устағӌызы чіли саблығ Олег Дерипаска Орджоникидзе аймаандағы Ах асхыр аал хыриндағы ис - пайны табарға тимненче.

Аннаңар "Ъ" искірче. Хакасиядағы ис - пайны табар ӱчӱн, Дерипаска республиказар кореецтерні хығырча. Пу наада Олег Дерипаскох устапчатхан "Союзметаллресурстың" паза SeAn тіп ӱстӱнзархы Кореядағы иң улуғ металлургическай компанияларның аразында Ах асхырдағы медно - молибденовой орынны тилідердеңер меморандум пазыл парған.

Пу орында уғаа кӧп молибден чатча, 150 муң тонна осхас. Анзынаң ол Россияда ӱзінӌі орында парча. Молибден пӧзік ізіге хайылбинча паза іріктебинче, аның ӱчӱн, тимірдең айғасчатханнарға ол аарлығ полча. Молибденнең пасха, пу орында 500 азыра тонна кӱмӱс паза даа пасха металлар толдыра.

Молибденнің концентраттарын сығарар ӱчӱн, наа завод пӱдіріл парар. Ферромолибден, тізең, Сорығдағы заводта сығарылар. Наа тоғыс хозылчатханда, заводтың даа кӱзін ідӧк хозарлар.


Чурт ээлері, алаағып пастабыстар ба?

Апрель 04, 2013 Ирткен кӱннерде соцсетьтегі пір тадар группада, хакастарға 7 муңа 18 кв. метр комнатаны суурарға пирібізербін тіп чарлағ хығырарға киліскен. Турчатхан паазын кӧріп, алтын комната полар алай город ортызында орныхча тіп сағыстар кірген. Сығдырадыбысханда. трубканы хыс кізі алып алған. Комнатаңар хайда орныхча тіп сурғанда, Ағбанзар кірчетсе, Аскизская орамада тіп нандыр пирген. Пу ла сӧстерні истіп салып, тілім сала тарт чӧрібіспеен. Аны алғыстап, трубканы салыбызарға иткем, че анзы изеп ала (10 час иртен полған полар) комнатаны иирде киліп, постың хараанаң кӧріп аларға чарир теен. Че - че ле тіп салып, анымӌохтазыбысхам. Сағынчазар, мин андар иирде пазох сығдыратхам? Орта. Сығдыратпаам. Ол чарлағ соцсетьте илееде кӱннер тур париғанда, пу ыраххы чирдегі чуртты пос тадарлары даа суурарға хынминчалар тіп салтар идерге чарир. Сағамғы туста, чурт ээлері ЖКХ тоғыстары аарлығ полчатханына састырып, аренда ахчазын хай хай кӧдірібістілер. Анзы андағ даа полза, квартиранттардаң парыстанған ахчаның кобізі чурт ээлерінің ізебіне кірче. Кӧзідімге, читі муңа турчатхан комнатаның ээзі налог тӧлепче полар ба? Читі муңның чардығын налоговай службаа пирібісче полар ба? Мына, мин чуртымны арендаа пирчем, аның парыстынған ахчазының чардығын алып алыңар тіп налог чығӌаңарның алнына сал пирче полар ба? Чох. Читі муңның пис алай алты муңын ол ізепке сухча. ЖКХ ӱчӱн, ол пір комната ӱчӱн, пір муңа чағын на тӧлепче. Андағ оңдайнаң, пӱӱнгі кӱнде, постың хакастарына чурт суурарға пирібізербін тіп чарлғларға киртінӌең оңдай чоғыл, олар пасха чоннарнаң тиңе, піске чуртты аарлыға пирчелер. Искірігні турғызылған сурығнаң тоосчам:"Чурт ээлері, алаағып пастабыстар ба?"


Алтай аймаандағы школа, олған садтары харатасха кірчелер

Март 11, 2013 Ирткен кӱннерде аймах пазы Владимир Пономаренко, орынӌыларынаң, пӧліктер паза устаныстар устағӌыларынаң хада чыылығ иртірібіскен.

Алтай аймаандағы бюджетте сағам ахча кӧп чоғыл. Аның ӱчӱн, чыылығда ахчаны ӱзӱрлеп хорадар сурығ турған. Бюджеттегі учреждениелер чарытхы ӱчӱн, ахча кӧп тӧлепчелер. Аннаңар ирткен чыылығда аймахтағы школа, олған садтарны харатастаң чылыдар чарадығ алылған. ЖКХ пӧлиине харатастаң одынӌаң котельнайларны турғызар ӱчӱн, регион тилізінӌе министерстваа сананыстар тимнеп салар чахығ пиріл парған. Ідӧк, аймах кініндегі Культура туразында паза «Радуга» тіп олған кінінде тоғыс орыннарын хызырар сурығны ӱзӱрібіскеннер устағӌылар ирткен чыылығда.


Копьевтағы ярмаркада узун теестер полғаннар

Март 11, 2013 Ирткен кӱннерде Орджоникидзе аймааның кіні, Копьев аалда аал хонии ярмарказы ирт парған. Анда аймахтағы 12 кресен - фермер хоныхтары, 4 аал хонии предприятиезі, паза алынӌа чуртағӌылар постарының ас — тамаан садыға сығарғаннар. Копьевтың чуртағӌыларына паза аалӌыларына иттең, сӱттең иділген ас — тамахты, мӧӧт паза даа пасха чиисті садып алар оңдай полған. Орджоникидзе аймааның хабарлар пӧлии искіргенінең, аарлығ даа паанаң садылған полза, прай даа ас — тамахтарға узун теестер полғаннар ирткен ярмаркада.


Пӱӱн минрегионға 2 чыл тол парды. Пайрам хоостыра, анда істезіг иртірібістібіс

Март 11, 2013 Хакасияның ӱлгӱзіндегі иң не чиит регионнар тилізінӌе министерстваа пӱӱн 2 чыл тол парды. Ол республика пазының тоғызын толдырчатхан Виктор Зиминнің кӱстенгенінең азылған. Пу министерство 5 чардыхтаң пӱдіп, аймах - пасха тоғыстар апарча. Сергей Новиков министрнің чооғынаң - хомай тоғынминчалар.

Піске, тізең, пасха сурығны істезібізерге хынығ пілдірібіскен. Министерство наа ла тӧстелгенде, анда пір хакас таа кізі тоғынминча тіп хабарлар тараан. Пу алӌаасты олар тӱзеткеннер бе, чох па, анзын піл кӧрдібіс. Нандырығ табар ӱчӱн, піс позы министрзер алай ба аның орынӌыларынзар айланмаабыс. Аның орнына Хакасия правительствозының порталында пу министерствоны таап алғабыс. Анда полған на кізінің ады - солазы, тоғыс орны, телефоны пазылых.

Пастап ла пістің хараабысты Спирин фамилия хайығ тартхан. Хакастар полчалар нооза мындағ фамилиялығ. Телефон алып алып, сығдырадыбысхабыс. Трубканы Надежда Владимировна Спирина алып алған. Хакас тілінең чоохтан полчазар ба тіп сурғанда, чоохтан полбинчам, хакас нимеспін теен. Анаң андар парғанда, Мамышев фамилияа орта пол парғабыс. Сығдырадыбысханда, Конон Ефимович Мамышев трубка кӧдірібіскен. Боград аймаанда ӧскем, аның ӱчӱн, хакас тілін пілбинчем тіп нандырған, че позы улуғ частығ хакас. Анаң андар парғанда, Колмаков фамилия пістің хайиибысты тартхан. Колмаковтар хакастар полчаларох. Че нинӌе хати сығдыратхабыс, ол телефон пірдее албаан. Че тастындағы кӧрімінең хакасха тӧӧй тіп чоохтап пиргеннер аның коллегалары. Хакас тілінең чоохтанчатханын алай чоохтанминчатханын тоғыстағы арғыстары пілбинчелер. Минрегионда паза пір тадар фамилиялығ ипчі - Евгения Григорьевна Орешкова тоғынча. Анынаң хада піске чоохтазып аларға ідӧк киліспеен, че ол хакас нимес. Аның апсаа тадар полтыр, аннаңар хакас фамилиялығ.

Республиканың регион тилізінӌе министерствода 70 - ға чағын кізі тоғынча. Оларның аразында хакастар пар, че пір - ікі ле кізі. Олар даа хакас тілінең чоохтан полбинчалар. Ачырғастығ. Ӱлӱкӱннең, сірерні!


Пиво ізерін тохтатса, артых ла полар

Январь 24, 2013 Пу чылның пастағы январь кӱнінең пасти Россияда киосктарда, ларектарда, паза даа пасха стационарнай нимес орыннарда пиво садарға чарадылбинча. Наа законны чарыт пирердеңер ХР - зынӌа Роспотребнадзор устанызынзар олаңай чуртағӌылардаң паза идінӌектердең аймах сурығлар кірчелер тіп искірче устаныстың хабарлар кіні Пу чылның пастағы январь кӱнінең пасти Россияда киосктарда, ларектарда, паза даа пасха стационарнай нимес орыннарда пиво садарға чарадылбинча. Наа законны чарыт пирердеңер ХР - зынӌа Роспотребнадзор устанызынзар олаңай чуртағӌылардаң паза идінӌектердең аймах сурығлар кірчелер тіп искірче устаныстың хабарлар кіні.

Арағаны садар законны ирткен чылдох кизекти чуртасха киріп пастааннар. Пивоны ларек - киосктарда садарға чарадылбинчатхан закон 2013 чылның 1 - ғы январьынаң тоғынып пастабысты. Наа законда пиво арағаа тиңнел парды. Ирткен чылда арағаа 1,5 проценттіг пиво саналған полза, амды арағаа 0,5 проценттіг дее пиво саналча. Аның ӱчӱн, 1 - ғы январьдаң пасти пиво ларектарда паза садылбасха кирек. Мындағ сидіксіністер полыбысханда, ларек - киосктарны тутчатхан идінӌектерге хайди парыстанып аларға? Олар ӧӧнінде пиводаң ахча тоғынӌаңнар нооза. Пу сурығӌа ХР - ның Роспотребнадзор устанызындағы санитарнай пӧліктің устағӌызы Иван Мазуриктің піди санапча:

- Идінӌектернің аразында наа нимее аймах кӧріс. Анзы пілдістіг. Че чоохтирға кирек, прай кічіг бизнес пиводаң на палғалыстығ нимес. Ӱр тус пиво хатығ іскее саналбин чӧрген. Аның ӱчӱн, ӧӧнінде, чиит тӧл аразында пиваа тартылғаны пілдірген. Пиво садылған ларек - киосктар хыринда чуртапчатхан чонның амды сидіксіністер ідӧк чох пол парды. Мының алнында олар, тура хыринда паза подъездетрде пу ачығ суғны іскен соонаң халчатхан кірнің ӱчӱн, хоптанӌаңнар тіп сағызынаң ӱлескен устаныс тоғынӌызы.

Пивоны чарадылбинчатхан орыннарда сатхан ӱчӱн, хатығлиры кӧріл парған. Тутырған чон штраф тӧлетіріп, административнай нандырыға тартылар. Должностной лицолар 3 - 4 муң тӧлирлер, юридическай лицолар - 30 - 40 муң салковай. Ідӧк, частары читпеен саарбахтарға пиво сатхан ӱчӱн, нандырығ тудары "аарлығ" пол парған. Штрафтар сині 10 хати ӧс парғаннар. Физическай лицоларға 30 - 40 муң штраф тӧлирге килізер. Должностнойларға 100 - тең 200 - ке теере паза юридическай лицолар 300 - тең 500 - ке читіре штраф тӧлирлер. Ағаа хоза, садыға парған спирттіг ниме - нооны тоозазынаң алып ал турарлар.


Хакас гимназияның ӱгренӌілері пенсиядаңар піліп алдылар

Январь 01, 2013 Пенсиядаңар чарыдығлығ уроктар пӱӱң тиксі Россияда ирткеннер. 25 сентябрьда пістің хазнада ”Пенсионнай граммотность” кӱні таныхталча.

Ағбанда, Россияның Пенсия чыындызындағы урокта хакас гимназиязының ӱгренӌілері одырғаннар. Урокты оларға чыынды устағӌзы Виктор Филонов апарған.

Пӱӱнгі кӱнде, Россияда постың пенсия ахчазын аймах хазнани нимес пірігістерде, страховой компанияларда чыып аларға чарир. Че оларға удаа ізес чох полча. Олар пір-ікі чыл тоғынып аларлар,анаң чох пол парарға айабастар.Россияның Пенсия чыындызы,тізең, хаӌан даа полар тіп киртініс пар.

Россияның Хакасиядағы Пенсия чыындызының тоғынӌылары мындағ уроктарны декабрь айға читіре республикадағы прай ӱгредіг учреждениелерінде пирерлер.


Пии чуртағӌылары постың інегінің сӱдін ізерге хорыхчалар - мал похсах чіпчеткен ӱчӱн

Июнь 05, 2013 Аалдағы ӧӧн похсах тӧкчең орыннаң чиллер чонның ӱӱчіктерінзер полиэтилен сӱмектерні, хаптарны паза харчыхтарны даа кӱннің дее сай ағыл килчелер. Учух чӧрчеткен похсахтаң кӱрезерге пастыхтар школа ӱгренӌілерін ызыбысханнар.

Пиидегілернің садтарынзар паза ӱӱчіктерінзер похсах пу свалкадаң учухча, аннаң чағынғы свалказар чарым на километр. Че уйан тимір сиден позының похсахты тутчаң тоғызына сыданминча. Улуғ нимес таныӌах таа киизер кӧдір полар нимені апарыбысча. Кӧдірілген похсах аал чуртағӌыларның сиденнерінде тохтап парча.

Пииде мал хадарылбинча, інектер хайда хынзалар - анда оттапчалар, иң хынған орыннары - похсах полча. Тасталған ас-тамахты олар сӱмектең хада чіпчелер, аннаңар ээлері сӱтті постары іспин садыбысчалар.

Игорь Малинин, Пии аал чуртағӌызы:

- Сӱттең Енисейкада "Зоркино" паза Саяногорскта "Семенишна" айғасчалар. Сӱтті постары іспин, оларға пирчелер.

Май айның пастағы кӱннерінең, інектерні похсах тӧкчең орыннаң ӧнетін турғызылған кізі сӱрче. Малға сыданчатхан полза, учухчатхан похсахтаң хайди кӱрезерге пілбинче.

Юрий Курлаев, Пии аймааның пазы:

- Похсах тӧкчең орынның паазы 54 миллион салковай. Ол улуғ ахча, аннаңар правительство полызии чох піс аны хаӌан даа пӱдір полбаспыс. Пӱӱл піс аны пӱдіріп пастабыстыбыс, прай ниме чахсы парза, килер чылда пӱдірігні тоос саларбыс.

Сағамғы туста, наа похсах тӧкчең орын чаӌында ла пар. Ӱлгӱдегілер иргі полигонзар трактор кирібізерге пӧгінчелер, ол похсахты чирдең пӱргир. Чазыдағы сӱмектерні ӱгренӌілер чыыбызарлар.

Александр Спирин, Пии аалның пазы:

- Ол тоғыстарға 30-ча кізі алылча. Піс похсахты тоозазынаң чыыбызарға кӱстенербіс, че аны толдыразынаң теерібізерге сидік полар.

Сағам ӱлгӱлер амыр кӱннерге ізенчелер. Хакасияда чиллер амырап парзаларох, похсах тӧкчең орын иптіг кӧрімніг пол парар.

Nota Bene, 03.06.2013 чылда сығарылған


Хакасияның чуртағӌылары чирге кізі хорғыстығ хайчатханы специалисттерні чочындырча

Май 30, 2013 Хакас Республиказынӌа паза Тываӌа Россельхознадзорның устанызы чир законодательствозы толдырылчатханын сыныхтаанда, чуртағӌыларның чирге кізі хорғыстығ хайчатханы ілезіне сығысхан. Чирзер производствоның похсағы тӧгілче, канализациядағы кірліг суғ чирзер кіріп, кізінің паза мал - хустарның хазиине хорғыс ағылчатхан патогеннер чыыл парчалар.

Маллар оттапчатхан, сабылчатхан чирлер кишечнай палочканаң, энтерококтарнаң кірлелчелер. Олар чирде онарлап чыллар чуртапчалар. Азыралнаң хада мал істіне кіріп, ағырығлар пасталчалар паза иттең иділген ас - тамахты ардатчалар.

Чир законодательствозын сайбапчатханнар хара чирні ходырып, аның алтындағы чардыхтарын пӱдіріг тоғыстарына чарадығ чох аларға кӧнік тее парғаннар. Мындағ тоғыстарны апарар алнында, ол чирлерні хайди дее промышленнай категорияа айландырыбызарға киректелче.

Чирні похсахтапчатханы уламох ағырсымнығ турча хыдаттарның теплицалары ибіре. Оларның піди хайынчатханнарын теплицалардаң ырах нимес чуртапчатхан чонны, чирні нимее салбинчатхан чіли паалирға чарир. Ол чирлерні арендаа пирчеткеннер, чирге паза пос постарына ыырӌы полып, ӱрег итчеткеннерні сӱрерге маңзырабинчалар. Олох туста, пілдізі чох оолығ ниме - нооларға, пӱдін паза кӧйген полиэтилен сӱмектерге пастыр салған, эмектер тартылған чирні пӱӱн "ӧліг" тиирге чарир. Наа от пирбес чирні тірілдір тее полбассың.

Ӱстӱнде адалған сайбағларда пыро чир ээлерінде, арендаа пирчеткеннерде паза анынаң тузаланчатханнарда. Россия Федерациязының Конституциязының 9 - ӌы статьязы хоостыра, чирлер орыннарда чуртапчатхан чонға, оларның тузаланызына хайралалчалар. Чирні похсахтапчатхан ӱчӱн, Россия Федерациязының административнай сайбағларӌа уголовнай кодексі хоостыра, административнай хатығлас кӧріл парған. Физическай лицоларға - 1 муң салковай, юридическайларға - 40 муң салковай.

Аның сылтаанда, Хакасияӌа паза Тываӌа Россельхознадзор устанызы чир ээлерінзер, арендаторларға паза чирдең тузаланчатханнарзар айланча: сірер чир законодательствозына тудынарға, чирге ӱрег ағылбинчатхан оңдайларнаң тузаланарға, похсатпасха, кирек чох оттар ӧскіртпеске, кірлетпеске, суғ паза чил эрозиязы полбас тоғыстар апарарға кирексер. Ардадылған чирлернің рекультивациязын орта идерге, чирде мынаң мындар даа ниме ӧзер тоғыстар апарарға кирексер.


Виктор Зимин хыдаттарның теплицаларына хайығ айландырча

Май 30, 2013 Ӱлгӱ чыылии Тазобадағы теплицалар ибіре сурығны ӱзӱрерінең пасталған - хыдаттарның теплицалары ӱчӱн, чир- тамаан одыртчатханнар паза орындағы чуртағӌылар нинӌе - нинӌе хати тартысханнар.

Пу сидіксініске хайығ айландырбасха чарабас пол парды тіп таныхтаан чыылығда Хакасия пазының тоғызын толдырчатхан Виктор Зимин. Аның чооғын "Хакасия" хабарлар кінінің хабарӌызы искен.

"Тоғынӌыларны эксплуатировать полчатханнар чахсы парыстанчалар. Олар постарының соонда улуғ похсах, талалған сӱмектер, сайалых теплицалар, пілдізі чох химия артысчалар. Кізілер тарыхчалар: чир, суғ кірлел парған, халғанӌы танығларнаң, ибдегі мал оохча", - теен Зимин.

Хакасия пазы право хайраллапчатхан органнарның танығларын пирген. Оларның хоостыра, республикада 1,5 - 4 муңа читіре легальнай нимес мигрант чуртапча. Хай піреелері сифилистіглер, ВИЧтіглер паза туберкулезтығлар.

Зимин позының орынӌызы Владимир Крафтха тоғысчы ӧме тӧстебізер чахығ пирген, андар прокуратура, МВД, Россельхознадзор паза даа пасха федеральнай службаларны хозыларға сурынған.

Сыныхтағ тоғыстарын апарарға пір неделя пирілген. Чонның хоптаныстары сын пол парзылар, мигранттарға квотаны айландырыбызарбыс тіп чоохтанған республика пазы.

Ағаа тоғырланыбысханнар: 57 участок Эдуард Ухварин идінӌектің холында, 36 - зы арендада, ээлері пасха хазналардалар, кемні - де нандырыға тартарға уғаа сидік.

"Піс ӱлгӱ алай кем?", - кизе тартхан Зимин паза пазох чоохтанған: тоғысчы ӧме тӧстел парарға кирек паза пір неделя пазынаң ағаа иділ парған тоғыстаңар искірібізерге.


Новосибирсктегі чир тітірезі Хакасиядағы чара чачырас ӱчӱн полған полар

Май 30, 2013 Ағбандағы ГО паза ЧС устанызының пастығы Андрей Клюев РИА хабарларына Хакасияның кінінең 3 км оортах харатас разрезінде теестегі чара чачырас иділгенінеңер искір пирген. Аның кӱзі 3 - че баллға читкен. "Аннаң пасха чир тітіреені пілдіртпеен" тіп искірген ол РИА хабарларына.

СО РАН - ның геофизическай службазының Алтай - Сойандағы пӧлии Ағбаннаң ырах нимес 3,1 баллығ чир тітірезі полғанынаңар искірче. МЧС промышленнай чара чачырас полған тіпче.

Геофизиктернің танығларынаң, кирек пятницада 4.58 часта, Гринвич хоостыра 51.75 широталығ, 91.37 долготалығ точкада пол парған. Кізілер чуртапчатхан иң чағын орын - Ағбан.

Геофизическай службаның искіргенінең, тітірестің энергетическай клазы 91.37 - ге чит парған.

Чир тітірезін Сибирь городтарында пілдірткен, ол санда кидеркі Сибирьдегі Томскта, Новосибирскте, Кемеровта паза даа пасхаларында.

Ағбандағы ГО паза ЧС устанызының пастығы Андрей Клюев РИА хабарларына Хакасияның кінінең 3 км оортах харатас разрезінде теестегі чара чачырас иділгенінеңер искір пирген. Аның кӱзі 3 - че баллға читкен. "Аннаң пасха чир тітіреені пілдіртпеен" тіп искірген ол РИА хабарларына.

Асхыста разрез азыбызарға сурынчалар орындағы чуртағӌылар

Май 28, 2013 Силкер айының 23 - ӌі кӱнінде Хакасия пазы Виктор Зимин тоғыс чорығынаң Асхыс аймаанда пол парыбысхан. Асхыста

ол наа пӱдірілчеткен микрорайонны, Пирікчулда - наа дамбаларны паза тыхтағ кирексіпчеткен Лестранхозтың школазын кӧріп алған.

Аймах чуртағӌыларнаң тоғасханда, Асхыстағылар Виктор Зиминнең районда харатас аныӌаң разрез азыбызарға сурынғаннар. Мына хайди пасча тоғазығның пу кизегінеңер Альберт Толмашов республикадағы "Хабар" газетада (61 - ӌі №, силкер айының 28 - ӌі кӱні 2013 чыл., 3 - ӌі стр.) "Асхыста - наа микрорайоннар, Пирікчулда - дамбалар паза школа" тіп хабарда:"...Хайхатхан Асхыс районында хара тас аныӌаң разрез азардаңар сурыныс. Хайда - да чон разрез азарына тоғырланча, мында, тізең, постары сурынчалар. Итсе, ӱрег итпинчетсе, ноға аспаӌаң? Тоғынӌаң орыннар полар..."

Асхыс аймааның чуртағӌыларының мындағ сурынызына Виктор Зимин піди нандырған.("Хабар" газетаның 61 - ӌі №, силкер айының 28 - ӌі кӱні 2013 чыл., 3 - ӌі стр. алылған кӧні чоох узарадылча)..." Пу сурығны чоннаң пӧгіңер, чӧптезіңер. Чаратсар, таңдох, пічікте хол салыбызып, ол хара тастығ чирні торгтарға сығарарға тимдебін теен" .


Хакас чирінде ағас одыртарға сағыныбыстылар

Май 17, 2013 17 паза 18 май кӱннерінде Хакасияның район - городтарында ағастар одыртыларлар. Хорбыларға паза кӧрӌектерге ағас хониинің тоғынӌылары чапсынарлар, оларға орындағы ӱлгӱ тоғынӌылары, чуртағӌылар полызарлар.

Кӧзідімге, Боград аалда ағастарны тынағ паркында одыртарлар, 100 азыра чиит хазыңнар Пиидегі коррекционнай школаны чазабызарлар, Саяногорсктағы имнег туразы хыринда харағайларның паркы иділ парар, чон полызиинаң, Асхыс аал кӧгерібізер.

Пӱӱр пилтірі паза Тойымнаң Горячегорск аалларда Илбек Ада чаа ветераннарын сағысха киріп, оларға чарыдылған хумартхы тас хыринда хорбылар одыртыларлар тіп искірче Хакасияның ағас хониинӌа хазна комитеді.

Мындағох сағыснаң, чиит ағастар Абазадағы, Саралығ Ӱӱстегі, Таштыптағы, Копьевтағы лесничестволарда одыртыл парарлар.


Чир - чайаан памятнигіне Ӱӱ тағ айлан парар

Апрель 25, 2013 Пу чыл тоозылғанӌа Хакасияда пастағы геология памятнигі тӧстел парар. Ол Асхыс аймаандағы Ӱӱ тағ полча. Пу тағны чир - чайаан памятнигі ит саларынаңар Асхыс аймааның пазы Михаил Побызаков ирткен чыллардох чоохтанған. Анзына улуғ сылтағ полған. Ӱӱ тағ - ол пір ле тағ нимес, ол нинӌе - нинӌе тағлардаң пӱт парып, сӧӧ тартыл парған.

2 чыл мының алнында пу тағлар хыринда, Ағбан суғ кизіре турчатхан тахта май айда иңзеріл парған. РУСАЛ компанияның поездтері тузаланчатхан тахтаны табырах пӱдіргеннер. Сай кирек пол парғанда, тізең, пӱдірігӌілер ызых Ӱӱ тағларын чара чачырат сыхханнар. Че ол хабар республикадағы хабарӌыларға чит парғандох, пӱдірігӌілер хакастарның ызых орнынаң чӧрібіскеннер. Мына пу изі чох кирек соонаң Асхыс аймааның пазы Ӱӱ тағны чир - чайаан памятнигіне айландыр салар чарадығ алған. Михаил Анатольевичтің пу чахсы пӧгіні 2013 чылда чуртасха кирілер осхас.

РТС хабарӌызы Марина Канадакованың чооғынаң, Хакасиядағы экологтар сағам Ӱӱ тағны ӧнетін хадарылӌаң орынға айландырар ӱчӱн, пічіктер тимнепчелер, пасха даа тоғыстар апарылчалар. Андағ оңдайнаң, Ӱӱ тағ хадарылӌаң орынға айлан парза, андар сай соонӌа пірдеезі кір полбас, олаңай даа чонға андар кірзе, иптіг тудынарға килізер.


Кирек пе Хакасияа наа харатас аныӌаң "Разрез Аршановский"?

Апрель 23, 2013 Аршан аал хыринда хатарас аныӌаң разрез хоостыра, Экспертнай чӧптің теестегі чыылии ирт парған. Чыылған чонға ӱр сағаан "Россияның ГЛАВГОСЭКСПЕРТИЗАЗЫНЫҢ" салтарларын искір пиргеннер. Пічік 29 мартта 2013 чылда тимнел парған.

Тоғысчы ӧменің кнезі, Хакасиядағы регион тилізінӌе министерствоның чир ис - пайынӌа пӧлік устағӌызы Андрей Метельский, экспертизаның салтарларын хығыр пирген:

- Проектная документация «Строительство угледобывающего предприятия ООО «Разрез Аршановский» на участке Аршановский 1 Бейского каменноугольного месторождения в Республике Хакасия» соответствует результатам инженерных изысканий и установленным требованиям.

Андағ оңдайнаң, юридическай саринаң сурығ пӧгіл парған полча.

Андағ даа полза, чыылыгда араласхан Аршан аал чуртағӌылары разрезтең тоғыр кӧңнілерін узаратчалар.

- Хайда харатас аныӌаң разрез аалға піди чағын турча?

- Аалда сыбыра тоозын турар!

- Харатас ла нимес, че ідӧк хум тоозынында!

- А пу чара чачырастар? Мына хайди Ағбанны паза Харатасты сірлестірчеткенде, мында ниме полар? Туралар изел парарлар!

- Породаларның отваллары чізе? Олар арығлалбинчалар нооза...

- Суғ андағох халар ба? Ағбан суғны ал халарға кирек!

- Хакасияа іди ле кирек пе пу харатас аныӌаң орын?

- Сӧсте ле нимес, че киректең кӧзітсе, пу разрезтің пӱдіриин тохтадарға кирек!

Наа разрезті пӱдірерінде аал чуртағӌыларынаң саназарлар ба?

НИА - Хакасия


Хакасиядағы арығлар кӧйіп пастабыстылар

Апрель 16, 2013 Пастағы ӧрт киӌее Пии аймаандағы арығда сығыс килген. Аны ӱзӱрерінде «Беялессервис» САУ — ның сигіс тоғынӌызы, ӱс ӧрт ӱзірӌең машина паза трактор араласханнар. Специалисттер чапчаң хайынған сылтаанда, отты пір — ікі час пазынаң тохтадыбысханнар. Андада ӧрт 1,5 гектар чирге чайыл парған полған.

Специалисттернің чооғынаң, арығдағы ӧрт орындағы чуртағӌыларның сылтаанда пол килген. Хуруғ паза чилліг кӱн, тізең, отха тарирға полысхан. Чоохтирға кирек, ирткен чылда чылығлар кинетін не пасталыбызып, ӧрттер ідӧк ирте пол сыхханнар. 2012 чылда 6 апрельде арығлар кӧйіп пастааннар тіп таныхталча. 16 апрель кӱніне, тізең, республикадағы арығлар 29 хати кӧйгеннер.


Аршандағы разрез азылбасха кирек тіп айланғаннар ӱлгӱлерзер анынаң тоғыр полған митинг араласчылары

Апрель 16, 2013 Ирткен субботада КПРФ - тың региондағы пӧлии Харатас паркында митинг иртірген. Істіндегі киректер министерствозының танығларынаң, анда чӱс кізі араласхан. алған. Сынында, чӧрімге кізі хай - хай кӧп чыылған. Тӧстегӌілернің сананыстарынаң, митингке 350 кізі килген, разрез пӱдірерінең тоғыр пічікте, тізең, 300 кізі хол салыбысхан.

Сағысха киріп, Аршандағы разрезтен тоғыр пастағы митинг Ағбанда ирткен чылның ноябрь айында полған. Аның соонаң Хакасияның правительствозы экспертнай чӧп тӧстирдеңер чарадығ алыбысхан, специалисттердең пасха андар Аршан аал чуртағӌылары кіргеннер. Хакасия пазы Виктор Зимин, тізең, аал чуртағӌылары аразында пір кізі дее разрезтең тоғыр полза, ол азылбас тіп сӧс пирген. Ирткен кӱннерде проект хазна экспертизазының чарадиин алып алғаннаңар пілдістіг пол парған, анзы разрезтің пӱдірии пу чағында пасталыбызарынаңар таныхтапча тіп искірче "Абакан" радио.


Чир кӱнін Сартых аалдағылар таныхтирлар

Апрель 10, 2013 ООН - ның чарадии хоостыра, 22 апрельде тиксі тилекейде Чир Іӌенің кӱні таныхталча. Аны пастап ла 1970 чылда США - да таныхтап пастааннар. 1990 чылда, тізең, ол Чоннар аразындағы чӧрімге айлан парған. Россияда пу ӱлӱкӱнні 1990 чылдаң пасти таныхтапчалар.

22 апрельде аймах хазналардағы ученайлар чир - чайаанға чарыдылған сурығларны пӧгерге "тегілек стол" кистінде чыылысчалар. Хазналарда аймах чӧрімнер, тоғыстар иртірілчелер. Оларның санында конференциялар, кӧзідіглер апарылчалар. Ідӧк, улуғ городтардағы улуғ орамаларда машианалар чӧрізін тохтадыбызар ӱчӱн, чоллар туюхталчалар. Пуох кӱн наа хорбылар одыртар паза ибі хырин арығлир кибір пар.

Хакасияда пу ӱлӱкӱннің тӧстегӌілері С. П. Кадышевтің адынаң культура тоғынӌылары полчалар. Оларның устаанынаң, республика синінде иртірілчеткен "Чир Ине" ӱлӱкӱн, чыл сай пасха - пасха аалларда иртірчелер. Хакасияда пу танығлығ кӱнге удур ученайларның конференциялары алай ба чӧрімнер иртірілбинчелер, че пістің пайрам салылча.

Іди, пу чылда "Чир Ине" ӱлӱкӱн Алтай аймаандағы Аршан аал чӧбіне кірчеткен Сартых аалда иртер. Ол 12.00 часта пасталып, 16.00 часха теере иртер. Пастап ла тайығлар иртірілерлер. Аның соонаң аймах синніг пастыхтар чоох тударлар. Оларның аразында Улуғлар Чобінің кнезі Владислав Торосов, республика пазының тоғызын толдырчатхан Виктор Зимин, ідӧк Алтай аймааның паза Аршан аал чӧбінін пастары чоох тударлар. Пастыхтарның чоохтары соонаңох, кибірге кір парған "Ынархас Аллеязы" тіп наа хорбылар одыртыларлар.

Сартыхта иртер пайрамда аймах - пасха марығлар иртерлер. Ол "Абахай Часхы", "Аалыӌаам" паза олғаннар чайап салған хоостар марии полар. Ӱлӱкӱнге килер чонға хынығ ойын тимнелче. Кӧрігӌілерге Алтай аймааның артисттері, "Час ханат", "Кӱн чахайағы" ӧмелер паза Герман Танбаев, Ирина Кулагашева, Леонид Ивандаев ырӌылар ойын турғызарлар.


Аршан разрезінең Успас от таа тоғыр

Апрель 05, 2013 Республикадағы Улуғлар Чӧбі паза КПРФ - тың орындағы пӧлии 6 апрельде, таңда ӱлгӱ туразы алнында Аршан аал хыринда разрез азылбас ӱчӱн, тоғырланыстығ митинг иртірерге тимненчеткеннер. Че пастағы май площадьта митингтер иртірер ӱчӱн, Хакасияның правительствозынаң чарадығ аларға кирек. Олар, тізең, чон разрезтең тоғыр полчатхан кӧңнілерін Кӱрең тура алнында кӧзідерге пирбеділер. Улуғлар Чӧбінің президиум араласчызы Николай Бозыковтың піске искіргенінең, митинг 13 апрельде Ағбандағы Успас от хыринда иртер. Пасталғаны 13.00 часта. Николай Федосеевичтіңӧк чооғынаң, орын пирбеен ӱчӱн, олар ӱлгӱдегілерні чарғаа тартарлар.


Хакасияда экология министріне харатасчы паза юрист турғызыл парды

Апрель 05, 2013 Хакасия ӱлгӱзінің ӧнетін порталында наа министерство ам даа пазылғалах, че "Хакасия" хабарлар кініне киртінзе, правительствода наа министерство тӧстел парды. Адалча ол "Министерство природы и экологии" тіп. Аны хакас тіліне тілбестезе, чир - чайаан паза чир - чайаан министерствозы пол парчаполар чи? Чир - чайанны хайраллирынӌа министерство пазарға итсе, "защита" сӧс чоғыл анда. Адынаң кӧрзе, пу министерство нименең айғазары пілдістіг нимес. Таң, чир - чайаанны хайраллир, таң уламох ардадарға полызар, министрге харатасчы турғызыл парғанда, ікінӌізі килістіре арах. Піреезінің пу кирекче сағыстар пар полза, пазыңар піске.

Наа министерство наа тоғынӌылар алылбаандыр. Ол ағас комитедін паза ибіркі чир - чайаанны паза аң - хустарны хайраллирынӌа комитеттерні піріктірібізіп, пӱт парды.

Мындағ министерство кирек полчатханынаңар пастап ла сууластар пар сыхханда, анынаң Лариса Карамчакова устабызар тіп чоохтар полғаннарох. Сағам ол правовой комитеттең устапча. Че хабарлар кінінің искіргенінең, экологиянаң палғалыстығ министерствонаң устирға харатасчы, "Степной" разрезтің устағӌызы полған Борис Варшавский турғызыл парды!

Варшавскийдеңер хысхаӌахти чоохтаза, ағаа 34 ле час, юрист ӱгредігліг кізі, юридическай наукаларның кандидады полча. "Шахтерская слава" тании пар. "Единая Россия" партиядаң сығар Ӧӧркі Чӧп депутады полча.


Аршанда разрез полбас - республика чуртағӌылары анынаң тоғыр митингке тимненчелер

Март 26, 2013 «Хакас чирі» хабарлар кініне сағам на пілдістіг пол парды — КПРФ — тың Хакасиядағы пӧлии паза республикадағы Улуғлар Чӧбі хада — пірге Аршанда разрез азылбас ӱчӱн, тоғырланыстығ митинг иртірерге тимненче. Аны республиканың ӱлгӱ туразында иртірерлер, аннаңар сағамғы туста, чарадығлығ тоғыстар апарылча, пічіктер тимнелче.

Партия паза Улуғлар Чӧбінің президиум араласчызы Николай Бозыковтың піске чооғынаң, митинг 6 апрельге 13.00 часха кӧріл парған. Пір муң кізее чахығ пас салғаннар. Аның кӧні тузынаңар піс хоза искіріглер идербіс.

Пӱӱнгі ӱлгӱ чыылиинда республика пазының тоғызын толдырчатхан Виктор Зимин, чир алтындағы кӧйчеткен харатасты ӱзірбинчеткен ӱчӱн, кии кірлелче тіп «Русский уголь» паза СУЭК компанияларны харатас аныӌаң лицензиялары чох халғыс саларбын тіп чоохтан салған. Аның пу сӧстерін хайди оңарчазар тіп сурыбысхабыс Николай Федосеевичтең. Мына ниме ол чоохтапча.

- Виктор Зимин ол компанияларның лицензияларын хаӌан даа ал полбас. Піс Аршан разрезінең тоғыр тимнелчеткен митингтеңер пічіктерні правовой комитетке пиргебіс. Олар за митинг поларынаңар ағаа чоохтаан поларлар. Амды ол лицензиялар алып алар полча. Комитетке пазылған пічікте, піс Хойбал чазызына экология саринаң амох улуғ ӱрег иділчеткенінеңер пасхабыс. Ол чазыда пӱӱнӧк, СУЭК - тың разрезтері харатас аныпчалар, РУСАЛ - ның САЗ паза ХАЗ заводтары алюминий сығарчалар. Аршан хыринда разрез азыл парза, чир - чайаанға паза кізі хазиина уламох улуғ ӱрег иділер тіп кӧзіткебіс нооза.

Николай Федосеевичтіңӧк чооғынаң, пу митинг соонаң, республика ӱлгӱлері Аршандағы разрезті азарын тохтатпазалар, чайғызын хакас чонның теестегі нимес съезді иртер. "Хакас чирі" хабарлар кіні чағдапчатхан митингтеңер хоза хабарлар пазар.


Сойан чуртағӌылары арығ кии ӱчӱн, Хакасияда кокс сығарӌаң завод пӱдірілбес

Март 25, 2013 Ирткен пятницада САЗ - тың устағӌызы Антон Савченко хабарӌыларнаң тоғазығда кокс сығарӌаң завод пӱдірілбес тіп искірібіскен. Аннаңар 7 - ӌі телеканал чоохтапча. Савченконың чооғынаң, Сойан городтың чуртағӌылары халых искіріглерінде, завод кирек чоғыл тіп кӧңнілерін искірібіскеннер. Амды проектті чуртасха кирілер тоғыстар тохтадыл пардылар, чымйып, пірдее пӱдіріглер хаӌан даа апарылбастар.

Пӱӱн піс САЗ - тың хабарлар пӧлиинзер сығдыратхабыс. Аның устағӌызы Владимир Шулекин, кокс сығарӌаң завод пӱдірілбес тіп Антон Савченконың чооғын киречілеп пирген.

Чоохтирға кирек, "Хакас чирі" хабарлар кініне пу завод пӱдірілерінеңер пілдістіг пол парғандох, "Экологическая безопасность Хакасии" халых пірігістегі экологтарнаң палғалыс тутхабыс. Наа завод ибіркі чир - чайаанға паза кізі хазиине хайдағ ӱрег иділерінеңер Вера Кардаш чарыда чоохтап пирген. Ол хоостыра пазылған тоғыстарны "Чир - чайаан" тіп пӧлікте хығырып аларға чарир.

Сойан городтың чуртағӌылары пу заводтаң тоғыр полыбызып, компанияның региондағы устағ - пастаа аны пӱдірбеске чарадығ алыбысханда, оларны аның ӱчӱн, махтирға ла кирек.

Пасха оңдайнаң ООО "Разрез Аршановский" тоғынча. Олар Аршан аалдағы чонны нимее салбин таң, разрез азар тоғыстарны узаратлаӌалар. Аал, район, республика ӱлгӱлерінің полызиинаң, олар аршандағыларның чуртастарына толдыразынаң кірібізерге пӧгінчелер. Аалдағы чон, тізең, пу разрезтең кизе - тоғыр полча. Піс се Аршан аалдағыларға пазох чоохтапчабыс, кӧзітчебіс хайдағ чуртас оларны сағыпча тура кистінде разрез азынып алзалар.


Чир — чайаанны хайраллирынаңар хакас тілі пастыра ӱгретчелер

Март 12, 2013 Школа учебниктерінӌе олғаннарны прай саринаң пілістіг поларға ӱгретчелер. Ибіркі чир — чайаан тіп уроктарда чир — чайаанны хайраллирдаңар чоохтапчалар. Че экология сурығлары ідӧк хакас тілі учебниктері пастыра кӧдірілчелер. Хакас тілі пастыра чир — чайаанны хайралирына ӱгренӌілерні хайди ӱгретчеткеннерінеңер піс Хакасиядағы ӱгретчілер пілізін тилітчең институттың хакас кафедра устағӌызы Надежда Яковлевна Толмачеванаң чоохтасчабыс.

- Надежда Яковлевна, «Хакас тілі» учебниктері пастыра олғаннарға экологиядаңар хайди чоохтап пирерге чарир?

- Хакас учебниктерінде экология сурығларын пістің чонның кибірлеріне тӧстеніп пасчабыс. Хакас поэт — писательлер чазы — арыгларны, тайғаны хайраллирдаңар кӧп кибелістер пасханнар. Пілдістіг, арығ суғ ізерге прайзы хынча, ол хайди арығ поларынаңар, ӧрттер полбас ӱчӱн, заданиелер кирчебіс.

- Арса, Хакас чирінде харатас аныӌаң, алюминий сығарчатхан предприятиелер полбаза, суғлар, арығ — чазылар кірліг полбастар тіп ӱгренӌілерге кӧні чоохтирга кирек?

- Полбасха кирек тіп піс кӧні адабинчабыс. Пістің учебниктерде кирілчелер андағ заданиелер, хайзынӌа пос сағынып хыймырирға кирек. Палалар істезіг иртіріп, хайзы чахсы, хайзы хомай полчатханын постары таап аларға киректер. Кӧзідімге, аңнар чазыда алай зоопаркта чуртаза сіліг полчалар ба? Ідӧк, алюминий заводынаңар. Олғаннар постары кӧрерге киректер. Завод хыринда алай ол чох чирде чуртаза, арығ киидең тынарбыстар ба тіп сурығларға постары істезіг иртіріп нандырыг табарга киректер.

Мына піди ибірте - ибірте чӧріп, ӱгренӌілерге алюминий, харатас предприятиелері ибіркі чир - чайаанға паза кізі хазиине ӱрег ағылчатханынаңар чоохтапчалар. Че ниме пілчелер пу предприятиелердеңер постары олғаннар? Піске Алтай аймаандағы ӱгренӌілернең чоохтазып аларға хынығ. Пу сурыға нандырып, Новомихайловка аалзар чит пар килербіс.


Разрез ӱчӱн, кемге нинӌе ахча пирілген?

Март 04, 2013 Аршан аалда разрез азыл парар ӱчӱн, "Разрез Аршановский" пірігіске аал чуртағӌыларының разрезтең чарасчатханын хайди дее алып аларға

кирек. Че хайдағ оңдайнаң олар пу ӱннерні алып алчалар? Кемге нинӌе ахча пирчелер? Аршан аал чуртағӌыларының республика ӱлгӱлері хоостыра, кӧңнілері хайдағдыр? Пу сурығларға нандырып, "Хакас чирі" хабарлар кінінің хабарӌызы аал чуртағӌызы, ӧткін чиит оол Денис Конгаровнаң чоохтазып алған. Анынаң пазылған чоохты пу кӱннерде пісте хығырып аларға чарир полар. Разрезтеңер мындағ сын тоғыс Хакасиядағы СМИ - лерде пӱӱнгі кӱнге хаӌан даа пазылбаан, искірілбеен, кӧзіділбеен!


Вера Кардаш: "ОВОС ӱзӱрілчеткендӧк, столовайда ах скатертьтіг столлар салылғаннар"

Февраль 21, 2013 Февраль айның 8 -ӌі кӱнінде Саяногорсктың устағ — пастаанда, кокс ізітчең завод пӱдірии хоостыра, халых искіріглер ирткеннер. Аны РУСАЛ компания САЗ хыринда пӱдірерге пӧгінче. Халых искіріглері городтың устағ — пастаа чӧбі хоостыра ирткеннер. Наа завод чир — чайаанға хай син ӱрег идеріне паалағ пирерге Новокузнецктегі «ИнЭко — Консалтинг» РОО (пуох пірігіс Аршан аал хыринда полар разрез хоостыра тоғынған ред."ХЧ" ХК) пірігіс паза проектировщиктер чыылғаннар.

Кокс ізітчең комплекстің проектін «РУСАЛ ИТЦ» ООО итче, ОВОС материалларын РУСАЛ — ның лаболаториязы пирген сыныхтағлары пастыра «РУСАЛ ИТЦ» «ИнЭко — Консалтингтең » пірге пас салғаннар.

Компания нефтьтіг ізіткен коксты позы сығарарға пӧгінче. Мының алнында Хыдат чирінең ағылӌаңнар. Нефтьтіг кокс аймах — пасха химическай элементтердең пӱт парған. Олар чир — чайаанзар кіріп, амғы экологияны уламох тӧбін синге тӱзірерлер.

Халых искіріглер парчатханда, ОВОС — ты паза проектті тимнеен кізілер наа производствоны техника саринаң амғы тусха килістіре паза хорғыс таа ағылбинчатхан чіли чоохтанарға кӱстенгеннер. Киизер тасталар тоозынны тут халар ӱчӱн, ретортнай пестер турғыс салар чӧпті пирген ӱчӱн, проекттің устағӌызы одырчатхан чонға алғызын даа читірген. Мындағ чӧп алнындағы искіріглерде кірген полтыр. Постары проектировщиктер киині арығлирынаңар сағынмаан полтырлар!

«ИнЭко — Консалтинг» РОО - ның тоғынӌылары РУСАЛ — ның амғы заводтары чир — чайаанға хайдағ ӱрег ағылчатханынаңар уғаа табырах паза пірдее киртіндіре чоохтап полбааннар. Андағох полған кокс ізітчең производство хоостыра. Наа завод чир — чайаанға, кізі хазиине хайдағ ӱрег ағыларынаңар пірдее чоохталбаан. Чоох тутхан чон пір ойын ойнапчатханға тӧӧй полған. табырах — табырах паза пірдее ниме пілдістіг чоохтабин, искіріглерні тоос саларға сағынчатханнары пілдірген. Таныхтирға кирек, ол туста администрацияның пастағы хадылындағы столовайда аппағас скатертьтіг, пӧзік бокаллығ, свечіліг столларны банкет иртірерге тимнепчеткеннер.

Мындағ нимені кӧріп, искіріглер тикке ирткен тиирге чарир. Чыылығның секретариадына паза городтың устағ — пастаана ОВОС — ча сизіндіріглер пирілгеннер. Ол текстті толдыразынаң, «Экологическая безопасность Хакасии» пірігісте кӧріп аларға чарир.

Кокс ізітчең заводты Хакасияда пӱдірер алнында РУСАЛ компаниянаң палғалыстығ нимес экспертиза иртірібізерге кирек.

Вера Кардаш

«Экологическая безопасность Хакасии» РОО


«Аршановское» аал хониин разрез холға кирерге пӧгінче

Февраль 20, 2013 Аршан аал чуртағӌылары амырап парзыннар тіп «Разрез Аршановский» ООО хайдағ ла ниме сағынып албинча! Ирткен кӱннерде Алтай аймааның пазы Владимир Пономаренко, тізең, Аршан чуртағӌыларының сиденнері кистінде разрез азыл парзын тіп кӧңнін пірдее кізідең чазырбин, уйатпин искір пирді. Пу наада Хубачардағы Культура туразында аймах пазы 2012 чылны салтарлап, сан пирістіг улуғ чыылығ иртірген. Чыылған чонның алнына сығып, ирткен чылда чуртастағы прай сфераларда пӧзік чидіглер полған тіп чоохтаан. Теес аал хониина читкенде, разрезтеңер чоохтана тӱскен. Іди, Пономаренконың искіргенінең, ирткен чылда «Аршановское» паза «Алтай» хоныхтарға наа тиріглер алыл парған. Чыл тоозылғанӌа аймахтағы мал тутчатханнар паза ӧзімнер ӧскірчеткеннер республикада иң артых полғаннар. Алтай районында ас — тамах сығарчатхан постың предприятиелері кирек. Алтай аймааның устағ — пастаа ол сурығны пӧкче, инвесторлар тілепче.

Андағ инвесторлар аразында «Разрез Аршановский» полбинза! Пу разрез Аршан аалда амох ӧткін тоғыстар апарчатханын Пономаренко чазырбинча. Іди, чағынғы тустарда, «Аршановское» аал хонии пірігісті разрез позының холына киріп аларға пӧгінче. Аны холға киріп алзаларох, анда сӱттең паза иттең иділген ас — тамах сығарып пастир осхастар.

Аал хонии предприятизін азахха турғызарға полыс таа пирзіннер. Аршан аалдағыларға аал хониинаң айғазарға килістіре полар. Че олох туста, позы разрез аал хыринда полбасха кирек. Пу сурығ хоостыра Улуғлар Чӧбінің кнезі Владислав Торосовтың ідӧк пір ле кӧріс — разрез полбасха кирек. Ирткен кӱннерде Владислав Михайлович хара тас аныӌаң предприятие хоостыра пістің кінде хатығ чоохтанған. Мына ӱзік аның чооғынаң:

- Улуғлар Чӧбі разрез кізілері аалда ниме итчеткеннерін хайығда тутча. Оох — теек нимелер идіп, уғаа «илбек» тоғыс апарчабыс тіп сағынчалар. Ааллар, чӱзерлеп чонның хазии чох иділ парарынаң тиңнестірзе, пу тоғыстарға тӱкір саларға чарир. Піс сағам кӧрчебіс, че тӱрче полза, Россия ӱлгӱлерін тибіредіп, пу сурығны пӧгібізерінӌе тоғынарбыс!


Республика чуртағӌылары арығ кии ӱчӱн

Февраль 15, 2013 Ирткен кӱннерде "Хакас чирі" хабарлар кіні Сойан алюминий заводында кокс ізітчең завод пӱдірерге пӧгінчеткенінеңер хабарлар сығарған. РУСАЛ кізілері коксты хайди дее посха сығарарға кирек, аның ӱчӱн, алюминий паазы тың аарлығ полбас паза чир - чайаанға, кізі хазиине ӱрег улуғ полбас тіп чоохтааннар. Экологтар, тізең, компания тоғынӌыларын піди чоохтирын азынадох пілгеннер.

Че ниме сағынчалар пу кирек хоостыра республика чуртағӌылары? Пу сурығнаң піс пӱӱн Ағбан чуртағӌыларынзар айланғабыс. Нинӌе кізідең сурғабыс - прайзы кокс заводынаң тоғырлар. Аның даа ӱчӱн, полғанынаң на чооғын алынӌа пирерге кирек чоғыл тіп санапчабыс.

Ирткен неделяда, тізең, пу заводты пӱдірерінӌе Саяногорскта халых искіріглер ирт парғаннар. Ноғадаңар ол пасталар пасталбастаң, экологтар паза республикадағы Улуғлар Чӧбінің кізілері ол чыылығдаң сығыбысханнарын килер неделяда хығырыңар.


Владислав Торосов: Аршан разрезіне азыларға пирбеспіс!

Февраль 15, 2013 айдағ сағыс — кӧрістіглер Аршан разрезі хоостыра, республикадағы Улуғлар Чӧбі? Алай Хакасияның ӱлгӱлері чіли, разрез азылзын тіп сағынчалар ба? Пу сурығларға нандырып, пӱӱн «Хакас чирі» хабарлар кіні Улуғлар Чӧбінің кнезі Владислав Михайлович Торосовтың сӧстерін чонға читірче. Аршан разрезі — ол позы Аршанның, аның хыриндағы ааллар чуртағӌыларының паза Хакасияның ӧӧн чардығында чуртапчатхан чонның ағырсымнығ сурии полча. Ол азыл парза, хайдағ хорғыстығ киректер пол парарынаңар Улуғлар Чӧбі позының азых пічиинде чоохтаан. Пастағызы. Ӧӧнінде хакастар чуртапчатхан Аршан, Чаптых, Салғын, Хызыл салда ааллар чир ӱстӱнең хаӌанға даа чіт парарлар. Ікінӌізі. Илееде километр чирге тартыл парған «Хырых кӧл холы» саңайға чох иділер. Сағам анда амыр чуртас парча, че разрез кірібіскен соонаң, анда килкім ойым халар. Адалған аалларда тӧрт муң азыра кізі чуртапча. Разрез азыларынаң ол аалларның паза Ағбан, Харатас, Хубачарның, ідӧк, Ағбан суғ хазында чуртапчатхан 15 аалның чуртағӌылары тоғыр полчалар. Ол аалларда чуртапчатхан чонның ісчеткен суу кірліг, химиялығ пол парар. Разрезтің ӱчӱн, 300 азыра муң кізінің хазии ардадылар. Улуғлар Чӧбі, пірдее ниме чазырбин республика пазына разрез ағылар хорғысты азых пічік пастыра искір пирген. Ӱр ниместе нандырығ килген. Че кӧні турғызылған сурығларға олар пілдізі чох нандырығлар пиргеннер. Піс сурығларны кӧні турғысчабыс. Экономика тилирге кирек, че чир — чайаанға ӱрег итпин. Предприятие азылчатса, аның хыриндағы чон ағырбасха, оларның чуртас сині хызырылбасха кирек. Экономика паза экология тиңнең тиңе парарға кирек нооза. Мында, тізең, экология сурығларын пірдее кӧрбинчелер, аны нимее салбинчалар. Пӱӱнгі кӱнде, республикадағы СМИ — лерде разрезтің тузазынаңар ла чоохтапчалар. Че хайдағ ӱрег ағыларын пірдеезі искірбинче. «Хакасия» газетаны пу кирекче уғаа кӱстен парча тиирге чарир. Анда Абумов теен хабарӌы пар. Ол разрезтің политиказын апарча. Позының тоғыстарында ол оох — теек сурығларға хайығ айландырча. Кӧзідімге, чара чачырастар полза, разрез тураларның кӧзенектерін турғызыбызар. Тура хырығларын иптебізерлер, орамаларда даа чарытхы идібізерлер, харатас ағыл пирерлер. Кӧрчезер хайдағ «илбек» тоғыс олар апарарға тимделер. Хайдағ ниме поларынаң тиңнестірзе, мынзы оох — теек сурығлар полбаӌаң ма! Пу ааллар чох пол парарына, 300 муң азыра кізі кірліг суғ ізіп, хазыхтарын чох халарына хайығ айландырылбинча. Ӱр ниместе разрезтің ӧӧн экологы чоох тутхан. Кірліг суғ хайди арығлалар тіп сурығ пиргеннер ағаа. Суғ андар толдыра кірер. Ол, тізең, суғ «отстой» оңдайынаң арығлалар тіпче. Ағаа хоза, ол 3 чардыхти полар осхас. Айас сағыстығ кізі аның нандыриина киртінер бе? Чох. Кӧзідімге, тустығ суғны «отстой» пастыра тустығ нимес идіп аларға чарир ба? Чох. Анзы школа ӱгренӌізіне дее пілдістіг. Мында, тізең, разрезтің экологы прессада андағ нимедіңер ойнабин чоохтапча. Минің кӧрізімнең, мындағ специалисттер ниме чоохтапчатханнарын даа пілбинчелер. Ӱлгӱ органнары, тізең, оларға хабасчатханға тӧӧйлер. СМИ — лерӌе разрез ӱчӱн не пазарға чаратчалар, пасха кӧрісті иртірбинчелер нооза. Піс пасхан азых пічікті ӱс ай пірдее чирде сығарбинчалар. Анзы, чон разрезтеңер сынны піліп аларынаң хорыхханы полча. СМИ — лерде чоохтанар ӱчӱн, прайзының тиң правозы поларға кирек тіп искірген Россия президенті. Анзы минің кӧрізімнең, уғаа тың сайбалча. Ӱлгӱлерге ле нимес, че ідӧк олаңай чонға СМИ — лер азых поларға киректер. Пу уғаа ағырсымнығ сурығ полча. Республика ӱлгӱлері, тізең, пу сидіксініске сағам хайығ айландырбинчалар. Че тиктең не. Аршан хыриндағы разрез сурии ам даа пысхалах, ол ам на пасталча. Пірее - хаӌан сыдаспин чара чачырап парар. Че иң не ӧӧні хайдағ ниме? Разрезтің учредительі ӱс пай кізі полча. Сағам аттарын адабаспын, че тус читсе, хайди дее искірербіс. Ол ӱс кізінің хынған сағызы 300 муң чуртағӌаа чобағ ағылбасха кирек. Республика ӱлгӱлеріне, тізең, 10 на минута чидерӌік кемнің сарин алып аларға, чонның алай ба ол ӱс пай кізінің. Сағынчам, олар тиктең не пу сурыға хайығайландырбинчалар. Улуғлар Чӧбі разрез кізілері аалда ниме итчеткеннерін кӧрче. Чуртағӌылар амырып парзын тіп, оларға харатас ағыл пирчелер. Мындағ оох — теек нимелер идіп, уғаа «илбек» тоғыс апарчабыс тіп сағынчалар. Ааллар, чӱзерлеп чонның хазии чох иділ парарынаң тиңнестірзе, пу тоғыстарға тӱкір саларға чарир. Піс сағам кӧрчебіс, че тӱрче полза, Россия ӱлгӱлерін тибіредіп, пу сурығны пӧгібізерінӌе тоғынарбыс! "Хакас чирі" хабарлар кіні Владислав Михайловичтің чооғына хоза искіріг итче. Тӱрчедең Ағбанның орамаларында "Аршан разрезінең тоғырбын" тіп пазылых автомобильлер чӧріп пастирлар. Чӧрімні хакас чииттерінің наа тӧстелген халых пірігізі апарча. Мының алнында мындағох машиналар кремний заводынаң тоғыр полганнар. Автомобильлерің пар полза, сірер дее пу чӧрімге хозылыңар.


РУСАЛ "Хакас чиріне" нандырығ пирді: алюминий сығарар ӱчӱн, постың коксы хайди дее кирек

Февраль 08, 2013 Киӌее ле "Хакас чирі" хабарлар кіні "РУСАЛ чымыйып, кокс ізітчең завод пӱдірібізерге пӧгінче" тіп хабар пасхан. Пӱӱнӧк, САЗ - тың хабарлар пӧлии піске улуғ пічік ыс пирді. Аны хысхаӌахти сірерге пирчебіс:

- Анодтарны сығарарынӌа нефтьтіг кокс чылдаң чылға кӧп киректелче, аның ӱчӱн, кокс паазы кӧдірілче. Ол пости полза, САЗ паза ХАЗ сығарчатхан алюминийнің паазы кӧдірілбес. Комплексті пӱдірерінде иң не халғанӌы тиріглер паза технологиялар тузаланарлар.

Наа завод тоғынып пастабысса, ХР - зында хоза 91 пӧзік чал ахчалығ тоғыс орны азылар. Ортымахти чал ахчазы 50 муң салковай полар. САЗ - тағы чіли, тоғыс ӱс сменаа чарылып парар. Наа заводтаң Хакасияның паза Сойан городтың бюджеттерінзер чыл сай 60 миллион салковай кірер.

Специалисттернің сананыстарынаң, наа завод чир - чайаанға улуғ ӱрег итпес. Ағаа хоза, наа производство хозылғаны САЗ - ты паза Саяногорскты тилідер.

Халых ӱзӱріглерінде араласхан чонның сизіндіріглері проекттіг пічікке киріл парарлар, анаң хазна экспертизазына ызыл парарлар.


РУСАЛ чымыйып, кокс ізітчең завод пӱдірібізерге пӧгінче

Февраль 07, 2013 Хакас чирі" хабарлар кіні чир - чайаанны хайраллирынӌа сурығларны хайығда тутча. Пу наада, тізең, піске Сойан алюминий заводында коксты ізітчең пӧлік пӱдірерге тимненчеткенінеңер пілдістіг пол парган. Мындағ пӱдіріг Хакасияның ибіркі чир - чайаанына, кізі хайиина хай син ӱрег ағыларын 8 февральда Саяногорскта ӱзӱрібізерлер. Таңнастығ, че РУСАЛ тоғынӌылары иртер чыылығдаңар кӧп чонға искірбееннер, аны пос алынӌа ла иртірібізерге сағынчатханға тӧӧйлер. Чыылығ тоғызында полған на кізі аралас полбас, завод тоғынӌылары ла хығырған чон, хабарӌылар аралазарлар.

Алюминий заводында коксты ізітчең пӧлік пӱдіріл парза, чонға, малға, ӧзімнерге хайдағ киидең тынарға килізер паза хайдағ чирде ӧзерге, чуртирға килізер? Хорғыс пар алай чоғыл? Пу сурығларны піс Вера Кардаш экологка пиргебіс. Ол піске мындағ нандырығ ыс пирген.

"Экологическая безопасность Хакасии" халых пірігістің Хакасиядағы пӧлии завод тоғынӌылары азынада тимнеп салған пічіктерні кӧрібізіп, мындағ салтарға килген:

"РУСАЛ Саяногорск" ОАО - ның заводтары сығарчатхан алюминийнің чир - чайаанға хайди теелчеткеніне республика чуртағӌылары паза чир - чайаанны хайраллапчатхан органнар чӧпсінминчелер. ХАЗ - ча ОВОС - ты иртірібіскенде, РУСАЛ - ның заводтары оолығ істерін 100 километр чирге тарапчатханы пілдістіг пол парған. Наа пӧлік пӱдірібіссе, анзы чир - чайаанны паза кізі чуртапчатхан орыннарны уламох кірлир.

Республика бюджедіне нинӌе дее налог ахчазын позытсалар, анзы Сойан промузелде чуртапчатхан чонның ағырығлар санын паза чирні, суғны, ӧзімнерні кірлепчеткеннерінең арачылап полбастар.

Пӱӱнгі кӱнде, РУСАЛ - ның заводтары чіли чир - чайаанны пірдеезі кірлебинче, аннаңар хабарларны ӧнетін чазырчалар.

Коксты ізітчең тоғыстың пічіктерін істезібіскенде, чоохтирға чарир. Ибіркі чир - чайаанға теелер тоғыстарны РУСАЛ - ныңох холындағы сыныхтапчатхан тоғынӌылар апарғаннар паза ол азынада салтарларны хазна эксперттері киречілеп пирбееннер, істезіг салтарлары пілдізі чохтар паза ікінӌілестіглер.

Нефтьтіг коксты ізідіп пастабысса, Сойан промузелде чир - чайаанға ӱрег иділері уламох хозыл парар. Агаа "тӧбін" паалағ пир полӌаң оңдай чоғыл.

В. А. Кардаш

"Экологическая безопасность Хакасии" РОО


Аршаннаң парарға сағынминчам, аннаңар разрезтiң тоғыр полчам

Январь 18, 2013 «Хакас чирі» хабарлар кіні чир — чайаанға чарыдылған пӧлік азыл парған тіп пазыбысхан соонаңох, піссер пастағы кізі айланды. Пу неделяда Н. Ф. Катановтың адынаң хакас тілінӌе олимпиада ирткенінеңер піс пасхан полғабыс. Пу марыға ідӧк, Аршан аалдаң ӱгретчі паза ӱгренӌілер килгеннер. Хакас тілін апарчатхан чиит ӱгретчі Валентина Вячеславовна Албычакованы Аршан аал хыринда харатас аныӌаң разрез азыл парары уғаа тың хомзындырча...

Ноғадаңар паза аалда сағам хайдағ киректер парчатханынаңар ол khakaschir.info ресурстың хығырығӌыларынаң ӱлесче.

-Валентина Вячеславовна, чоохтап пиріңр хайдағ киректер парча сағам Сірернің аалыңарда?

-Аршан чиріндегі чон ікі чарыл парған тиирге чарир. Пастағылары разрезтің тоғыр полчалар, пасхалары — чарасчалар.

-Разрез ӱчӱн хайдағ чон ӱнін пирче, кемнер олар?

-Разрез ӱчӱн, ӧӧнінде, чииттер полчалар. Оларның ӧнетін ӱгредіглері чоғыл, ибде одырчалар алай ба Ағбанзар тоғысха чӧрчелер.

-Оларны разрезсер тоғысха аларлар ба, чох па, хайди сағынчазар?

-Минің кӧрізімнең, разрез ӱчӱн полчатханнар — олар читіре сағынминчатхан чон. Разрез азылза даа, оларға тоғыс анда табылбас. Ноғадаңар? Оларның ӧнетін горно — техническай ӱгредіглері чоғыл. Пістең ырах нимес «Ызых» паза «Чалпан» разрезтер пар. Оларда ӱр ниместе тоғынӌыларны хызырғаннар. Кӧп специалисттер тоғыс чох хала парғаннар. Аршандағы разрез азылзох, оларны пастағы теестең алып аларлар. Аннаңар пістің ӱгредии чох чииттерні тоғысха албастар.

-Ӱгредии чох чииттерні ӧнетін ӱгредербіс тіпчелер нооза разрез кізілері.

-Азып алар ла ӱчӱн, іди чоохтанча даа поларлар. Ахча хоратпас ӱчӱн, оларға тимде специалисттерні алып алза, артых ла полар. Аннаңар, хаңыртчалар тіп сағынчам.

-Разрезтің тоғыр чізе, хайдағ кізілер полчалар?

-Разрезтің тоғыр полчатхан чон постарының палаларының алнындағы чуртастарынаңар сағынчалар. Ноға? Пістің аалда сағамғы даа туста кӧп кізі онкология ағырығларынаң ағырча, ол санда палалар. Ӱрепчелер пу ағырығлардаң. Аалда экология ам даа хомай полза, разрез азыл парза, ниме анда поларынаңар чоохтирға даа хорғыстығ.

-Хайзылары кӧп, тоғыр полчатханнары алай чарасчатханнары?

-Сизінгенде, тоғыр полчатханнары кӧп, че ахча пирчеткеннерін искем. Разрез ӱчӱн полыбзар чонға кемге пір муң, кемге чарым пиртірлер.

-Республикадағы СМИ — лер разрез хоостыра, амырап таа парыбыстылар. Сынында чізе, хайдағ — да тоғыстар анда апарылчалар ба?

-СМИ — лер пістің аалдаңар хомай хабарлар кӧзіткеннер, хызи пасчатханнары пілдірген. Иң не талал парған тураларны кӧзіткеннер, че пістің аалда андағ туралар кӧп чоғыл. Аалдағы чон тураларын иптирге чахсы кӱстенче. Араға ісчеткеннерні дее кӧрбинчем. Мин сағынчам, андағ хабарларны ӧнетін суурған поларлар тіп. Пістің изел париған аал нимес.

-Сірер школада ӱгретчі полып тоғынчазар. Устағӌы Сірерні хызи пазарға кӱстенче?

-Устағӌыбыс андағ нименең айғаспинча. Хызи пазары СМИ саринаң пілдіртче. Мин пу аалда 6 — ӌы чылы чуртап парирбын. Минің анда тоғызым, сӧбірем. Пу аалдаң парарға сағынминчам, аннаңар разрезтең тоғыр полчам.


Чоннаң тимнелген закон

Июнь 10, 2013 Пістің газета искірген полған чииттерге чир пиреріне чарыдылған пресс-конференция ирткеннеңер. Пӱӱн ол чоохты узаратчабыс. Чииттерге чир пирер законның ӧӧн пӧгіннері: чиит улусты Хакасияда тут халарға паза ӱгренерге парыбысханнарны тӧреен-ӧскен чирлерінзер айландырарға, чон санын хозарға. Ідӧк пӱдіріг отрасльы тилир.

Чииттерге чир пирер законны чон законы адапчалар. Аны тимнирінде Хакасия правительствозы, Ӧӧркі Чӧп, "Единая Россия" фракция, чииттер парламенті, республикадағы Национальнай банк кнезі паза "Молодежный центр стратегических инициатив" фонд араласханнар. Хакасияның пазы Виктор Зимин прайзына улуғ алғызын читірген.

Экономика министрі Татьяна Краснова пір кӧзідім чоохтап пирген:

- Ибзер тоғыс соонаң 21.00 час тустарында Ленин улицаӌа парчатхам. Март ай полған полар. Тасхар пӱрӱңкӱ полған. Минің соомӌа ікі чиит оол килчеткенін сизін салғам. Че, сағынчам, тизерге кирек. Чӧрізім хосчам, олар, тізең, ідӧк табырахтаң табырах пасчалар. Олар мағаа чидіп алғаннар. Ам, сағынчам, сумкаӌағымны пылазып аларлар. Чох. Олар, чир участогын алып алар ӱчӱн, пічіктерні хайдар пирерге кирек тіп сурғаннар (чыылған чон хатхырысча. - Авт.).

Пічіктерні хайдар пирерін Хакасия правительствозының официальнай сайтында таап аларға чарир.

Кемнерге чир пирілер? Ӱзӱріглер иртіріп, ікі категория 18 - 35 частығ чииттерге чир участоктарын пирердеңер чарадығ алылған. Пастағызы, чиит сӧбірелер, хайзында ирепчінің пірсі халғанӌы он чыл Хакасияда чуртаан ползын. Ідӧк ирепчі ікізінең 18 - 35 частығ поларға кирек. Пала чох таа полза, чир пирілер.

Ідӧк чиит специалисттерге участоктар пирілер. Сӧбіре дее тӧстеелек полза, чир алып алар. Ӧӧні - ол специалистте кирексініс пар полғаны. Списоктарны муниципальнай пӱдістер тимнепчелер. Хайди таныхтаан Хакасияның пазы, мында пӧзік ӱгредігліг специалисттердеңер ле чоох парбинча, республикада ідӧк тоғысчы специальностьтығлар чидіспинче. Кирексініс пар полза, пасха регионнардаң, пасха хазналардаң килген специалисттерге чир пирербіс теен Виктор Зимин.

Журналисттер списоктарға кирілгеннер бе сурығ пирілген. Оларны кирердеңер чарадығ алылған.

Хайдағ пічіктер киректелер? Чиит сӧбірелерге: чир участогын пирердеңер ікі сурыныс пічии (ирепчінің ікізі пасча); кізіні киречілепчеткен пічіктернің хобырғаны; муниципальнай пӱдісте тӧреміл чуртаанын киречілепчеткен пічік; сӧбіре пӱдізінеңер справка; хоных хонғанынаңар пічіктің хобырғаны. Чиит специалистке хоза мындағ пічіктер пирерге кирек: істеніс чӧптезиинің хобырғаны, профессиональнай ӱгредігдеңер пічіктің хобырғаны. Пічіктер прописка хоостыра алылчалар.

Чир участоктарнының улии 10 - 20 сотка полар. Аалларда 15 - 20 сотка пирілер, городтарда - 10 - 15 сотка. Ағбаннаңар чоохтаза, аның чииттеріне чир Алтай паза Ағбан пилтірі районнары паза Харатас чирлерінең пирілер.

Чоохтирға кирек, тееске турғызылған чииттерге, 35 час таа ас парзалар, чир пирілер. Олар теестең суурылбастар.

Чир 30 чылға теере арендаа пирілер. Тура пӱдіріп алзох, чиит улус чир ээзі пол парар. Аренда ӱчӱн тӧлег чир налогына тиңнелер.

Хайди чоохтаан "Молодежный центр стратегических инициатив" фондтың кнезі Оксана Трусова, Ӧӧркі Чӧпте закон алыл парғандох, оларзар чииттер ле нимес, ідӧк іӌе-пабалар, аға-ууӌалар айлан сыхханнар, сығдыратчалар, килчелер. Фонд Ағбанда Чоннар Ынархазы улицада, 2 а, 3 хадылында орныхча. Андар 8(3902) 215-230 телефонӌа сығдырадарға чарир. Виктор Зимин прай муниципальнай пӱдістерде мындағ полызығлығ орыннар тӧстирге чахығ пирген.

Чииттерге чир участоктарын пирері ідӧк пӱдіріг отрасльын тилідер оңдай тӧстепче. Че чиит улус тура пӱдіриине ахча хайдаң алар? Хакасия пазының сӧстерінең, республикада 20 миллиард салковай кізілер счеттарында чатча. Чонның ахчазы пар. Че ол ӧӧнінде іӌе-пабаларның, аға-ууӌаларның ахчалары. Аннаңар олар палаларына тура пӱдірерге полыс пирерлер. Пу кибір хаӌаннаң чуртапча.

Ідӧк амды чииттерге льготалығ кредиттер пирері ӱзӱрілче. Хайди чоохтаан Хакасиядағы Национальнай банк кнезі Ильшат Янгиров, чирні залогка пиріп, пӱдіріге ипотека алып алар оңдайлар тӧстелер. Банктарның азынада иділген чӧптезіглер хоостыра, чииттерге пастағы тӧлег чох, 12%, 25 - 30 чылға кредит пирері кӧрілче.


Кичеева, Доможакова, Чеменева - орыс тілінӌе ЕГЭ - ні 100 баллға тудыбысханнар

Июнь 10, 2013 Хакасиядағы школа тоосчатханнарның аразында читі кізі орыс тілінӌе ЕГЭ - ні 100 баллға тудыбыстылар. Анна Кичеева (Ағбанның 12-ӌі № школазы), Валерия Дрможакова (Ағбанның гимназиязы), Алла Чеменева (Асхыс аймаандағы Чоғархы Асхыстағы школа), Виктория Галицына (Орджоникидзе аймаандағы Устино-Копьевскай школа), Антон Румянцев (Харатастың гимназиязы), Карина Чеботарева (Харатастың гимназиязы), Полина Дорохова (Саяногорсктың 2-ӌі № школазы) орыс тілінӌе иң пӧзік пілістер кӧзіт пиргеннер тіп искірче Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозының хабарлар кіні.

Пӱӱл школа тоосчатханнарның аразында 13,2% (361 кізі) пӧзік салтарлар кӧзіт пиргеннер. Иң тӧбін баллны 1% (26 кізі) алған, ортымах балл 50.6. Ирткен чылларда школа тоосханнарның аразында 3 ле кізі "5"-ке тудыбысханнар. 26 кізі иң тӧбін синні ирт полбааннар. Техникумнар паза училищелер тоосханнарның аразында 7 кізі 80 - 100 баллға тудыбысханнар. Иң тӧбін синні ирт полбааннар - 35 кізі, ортымах балл 51,7.

10,11 июнь кӱннерінде ЕГЭ салтарларынаң чараспинчатханнарға апелляцияа пирерге чарир. Пӱӱл тоосханнарға апелляцияны школада пирерге чарир, ирткен чылларда тоосханнарға - сыныхтағ парған пункта. 14 июньда, 09.00 часта Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозында конфликтнай ӧменің чыылии иртер.


Кореядағы телекомпанияның суурӌаң ӧмезі Хакасиядағы тоғызын тоос салды

Июнь 07, 2013 Кореядағы телерадиокомпанияның суурӌаң ӧмезі Хакасиядағы тоғызын тоос салды. Гю-Сон Ён - Кореядағы хабарӌы. Аның пӧгіні - Хакасияның

культуразынаңар кино суурыбызарға. Пастағы кӱнде хабарӌылар Кызласовтың адынаң музейде паза хакас гимназиязындағы искусство школазында пол парыбысханнар. Мында Гю-Сон Ён кӧг урогында полып алған паза гимназияның ӱгретчізі, Россияның паза Хакасияның саблығ артизі, хай узы Евгений Улугбашевнең чоохтазып алған.

Гю-Сон Ённың чооғынаң, чатханнаң ойнааны паза хай аны часкалығ идібіскеннер. Че Кореядағы коллега интервью пирерге хынмаан (ол тоғынчатхан компанияның правилолары чаратпинча). Че оператор (чоохтирға кирек, ол Россиядаң) кӧрген нимедеңер кӧңнінең ӱлескен. Аның чооғынаң, хайны суурарға паза истерге хынығ.

Халғанӌы чылларда Хакасияның ады Россия ла нимес, че тилекей синінде дее хай хай ӧс парған тіпчелер культура министерствозында. Анзын аймах-пасха суурӌаң ӧмелер килчеткені, чыл сай иртірілчеткен чон ӱлӱкӱннері паза культура кибірінӌе форум иртірілчеткені киречілепче. Ол ідӧк пістің чирзер аймах хазналардағы чӱзерлеп аалӌыларны тартыпча.

"Ирткен чылда пу син тигір алтындағы ачых музейлерге ам даа тоғаспаан полғам тіп таныхтаан Португалиядаң килген аалӌы,- теен культура министерствозындағы пӧлік устағчызы Светлана Сапрыгина. - Чоннар аразындағы паалағ піске чапсых".

Хакасияда ачых тигір алтындағы 10 музей. Прайзы даа олар халғанӌы тӧрт чыл аразына полғлап килгеннер. Телевидение тоғынӌылары "Казановка" паза "Хуртуйах тас" музейлерде пол парыбысханнар. Алынӌа хайығны олаңай чонның чуртазына салылған: чон тілі, кибірлер тӧлдең тӧлге хайди парчатханы. Гю-Сон Ённың чооғынаң, аның чонына пістің республиканың культуразы уғаа чағын. Аннаңар даа Хакасиядаңар фильмні Кореяда кӧрерге уғаа хынарлар. Пастағы кӧзідіг 8 июньдох иртер.

РТС хабарлары


Клара Сунчугашева Н.Ф. Катановтың сыйиин алар

Июнь 07, 2013 Ӱлгӱде Н. Ф. Катановтың адынаң Хакас Республиканың хазна сыйиин читірерінӌе чӧптің чыылии ирткен. Сағысха киріп, сыйыхты гуманитарнай

істезіглерде, культурада паза искусствода турыстығларға ікі чылда пір хати пирілче. 2011 чылда аны Венедикт Григорьевич Карпов алған. Пу чылда культураа паза искусстваа хозым иткен ӱчӱн, сыйыхты аларына Хакасияның чон артизі Клара Ефимовна Сунчугашева сығарыл парды тіп искірче республиканың культура министерствозының хабарлар пӧлии.

Таныхталчатхан кізінің чуртас чолын паза чидіглерінеңер чаа, істеніс ветераннарының республика чӧбінің кнезі Галина Трошкина чоохтап пирген. Клара Сунчугашева ырлап полчатхан узы ӱчӱн, прайзының пурун республиканың Чон ырӌызы атха турысхан. Ол кӧг училищезінде ыр пӧлиин тӧстеен, илееде кӧп сарынӌыларны ӧскір салған. Клара Васильевна - позының киреене хынчатхан, чонның культуразын паза искусствозын таратчатхан кізі, пасчатхан ус. Ол 30 азыра тоғыс Хакасиядағы культура паза искусство кізілерінеңер пас салған. Оларның аразында Г. Челбораков, А.Кенель, паза даа пасха кӧп кізілер.

Н. Ф. Катановтың адынаң сыйыхты пирӌең изеріс хоостыра, чазыттығ ӱн пиріс парған. Чӧптің араласчылары пірдеелері тоғыр полбин К.Е. Сунчугашеваны сыйыхха турыстығ тіп чарат салғаннар. Сағамғы туста Н. Ф. Катановтың адынаң сыйыхты читірерінӌе Хакас Республика ӱлгӱзінің чарадии тимнелче.

НИА Хакасия


Пу позырахта Пииде олғаннарның Тун пайрамы иртер

Июнь 05, 2013 Ол пу аймахта пастағызын на таныхтылар. Аны Пиидегі кинек олғаннарның школазы ӱгредіг министерствозының 204 муң салковайлығ грантын утып алып иртірче. Ол грант хакас тілін тилідеріне чарыдылча. Аны чуртасха кирерге, тізең, оларға Н.Ф. Катановтың адынаң Хакас хазна университедінің сигіс студенті полысча. Пӱӱнгі кӱнде пу школада "Чылтыс" тіп олған лагерьі тоғынча. Таңда анда хакас кип-азааның кӱні иртер. Анынаң олғаннарны Куйбышевтегі тікчеткен ус таныстырар паза кӧзідер. Аннаң пасха, таңда школа хыринда пӱт парған тадар ибінің тура тойы иртірілер. Таныхтирға кирек, аны пӱдірерге Пиидегі кинек олғаннарның школазы ідӧк ӱгредіг министерствозының 50 муң салковайлығ грантын утып алған полған. Тадар ибін пӱдірерге, тізең, прай 250 муң салковай хорадылған.

Пір кӱнінде олар хакас ас-тамааның кӱнін иртірерлер. Анзынаң олғаннарны маткичігдегілер таныстырарлар паза хай пірее чиистерні пос холынаң идіп аларға ӱгредірлер.

Пятница кӱн, тізең, спорт кӱніне чарыдылар. Анда палаӌахтар аймах-пасха спорт кӧрімнерінде марығлазарлар. Пу хакас чонның культуразынаң таныстырчатхан кӱннер позырахта олғаннарның Тун пайрамынаң чабылар.

Паза мында пір ниме таныхтирға кирек. Ӱр ниместе пиидегі кинектернің школазы хатабох грант утып алған. Аны оларға РУСАЛ пирген. Гранттың улии 150 муң салковай полча. Ол ахчаа школаның устағ-пастаа олғаннарны пос холынаң аймах-пасха ниме-ноолар идерге ӱгредерлер. Ӱгредіг тадар ибінде апарылар. Кинек олғаннарның устағӌызы Владимир Иванович Тимченконың чооғынаң, олар пӱӱл ӱс грант утып алғаннар. Ол гранттар хакас тілін тилідеріне паза хакас чонның культуразына чарыдылчалар.

"Хакасия" ГТРК, хакас радиозы, "Хабарлар"


Пыдырахтағы ӱгренӌілер хакас тілін мультимедийнай класста ӱгренчелер

Июнь 03, 2013 аштып аймаандағы улуғ нимес аалда ӱгренӌілерге хакас тілін ӱгренерге наа технологиялар полысчалар. Клавиатура паза компьютер кӱскезі тетрадьтарны алыстырыбысханнар, доска орнына, тізең, сенсорнай экраннаң тузаланчалар. Ӧнетін класс школаның наа чардығында азыл парған. Наа ӱгредіг корпузы кӱскӱзінӧк азыл парған, че ол ам даа толдыразынаң тимде нимес.

Ноутбуктарда ӧнетін программалар хакас тілінең турғызыл парғаннар. Тӧреен тілні ӱгренӌілер Елизавета Кулумаева ӱгретчінең ӱгренчелер. Мының алнында хакас тілін ӱгренерге хынминчатханнар наа техника ӱчӱн, амды хакас алфавидін ӱгреніп пастабыстылар.

"Тус ирт парғанын сизінмин дее халчалар, пирілген заданиені толдырчалар - оңарынзалар ла урок тоозыл парған полча", - тіп чоохтапча хакас тілінің ӱгретчізі Елизавета Кулумаева.

Пыдырахтағы школа чардыхти пӱдірілген: 1990 чылларда ӧӧн корпузын паза спортзалны пӱдірибіскеннер. Анаң пӱдірігні тохтадарға киліскен - ахча позыдылбиныбысхан. Че тӧрт чыл мының алнында республика пу проектке ахча позыдыбызып, ол тоозазынаң пӱдіріл парған. Наа корпусха мебель паза тиріглер алылчалар. Правительство грантының ахчазына мында мультимедийнай класс азыбысханнар.

РТС хабарлары


Киндірліг пилтірі аал чуртағӌылары «Аалым – пубайым» программа тимнебіскеннер

Май 30, 2013 Киндірліг пилтірі кічіг аалларны тилідер программаа кірбеен, аннаңар чуртағӌылар пу программаны тимнебізіп, аалны кӧдірерге пӧгінчелер.

Пу чылда аалдағы клубта Совет Союзының Матыры Михаил Чебодаевке чарыдылған пулуңас нааӌылал парар. Ол кирекке культура тоғынӌылары Хакасияның культура министерствозының 30 муң салковайлығ грантын утып алғаннар. Ідӧк, олғаннарға хайығ сал сыхханнар. Пӱӱлгі халғанӌы саңда, Чаптыков актерлар сӧбірізі ӱгренӌілерге ахчалығ сыйыхтар иткеннер. Пу аалдаң сыххан Светлана Семеновна Чаптыкова - Чебодаеваның чооғынаң, Михаил Иванович Чебодаевтің тӧреен кӱні таныхталча, че аал чуртағӌылары аны сағысха киріп, 12 июньда чыылызарлар. Олғаннар спорт кӧрімнерінӌе марығлазарлар, хоостирлар, М. И. Чебодаевтеңер чоохтирлар.

("Хакасия" ГТРК, хакас радиозы - "Хабарлар")


Ағбанда "Піліс" ӱгредіг кіні азыл парды

Май 30, 2013 Кіннің тӧстегӌілері кибелісчі Сибдей Том, филология наукаларының кандидады Нина Майнагашева паза "Ине тілі" чӧрімнің устағӌызы Зинаида Чертыкова полыбыстылар. Пӱӱнгі кӱнге теере олар пу

кӧстегӌе алынӌа тоғынғаннар. Сибдей Том хакас тіліне Интернет пастыра ӱгреткен, Зинаида Андреевна школаларнаң тоғынған, Нина Семеновна хакас литературазынаң. Кіннің пастағы уроктары пӱӱн 18.00 частаң Щетинкин орамазының 21 - ӌі туразында пасталчалар. Пӱӱнгі кӱнге ӱгредіг кініне 10 компьютер паза даа пасха кирек ниме - ноолар алыл парғаннар.

- Хакас тіліне ӱгредіг тикке апарылар -, чоохтапча филология наукаларының кандидады Нина Семеновна Майнагашева. - Полған на кізі постаң пастирға кирек. Алынӌа тоғынзабыс, пістің тоғызыбыстаң улуғ туза полбас, аннаңар пірігіп алып, хакастарның ӱгредіг кінін азыбызарға чаратхабыс. Пастап хакас тілін саңай пілбинчеткен паза уйан пілчеткен аймах частығ 5 - 6 кізідең пӱдер ӧмелер тӧстирбіс. Оларны "тіріг" тілге ӱгредербіс. Пастағы ӧмелерге позыбыстың туған - чағыннарыбысты алып аларбыс. Пола - пола килзе, орыс пол парған хакастарны паза орыс чонынаң пӱдер ӧмелер азарбыс. Хакас тіліне ӱгредерінең пасха, хакас тілліг сайттар азарбыс. Пӱӱн хакас тілін пілчеткен дее, пілбинчеткен дее чииттер Интернетте одырчалар. Пістің ізіктерібіс постың хакас тілі ӱчӱн ағырчатхан чонға хаӌан даа азыхтар.

("Хакасия" ГТРК, хакас радиозы - "Хабарлар")


Республика кӱніне "Хакас чирі" марығ чарлалча

Май 29, 2013 "Тӧреен кӱніңнең, Хакасия" - олған хоостарының мындағ марии чарлалча Хакас Республиканың ("Хакас чирі") кӱніне удур.

Аны чонға хабасчатхан "Дорогою добра" чахсы киректер чыындызы Хакасияның социальнай газетазынаң пірге иртірчелер.

Марығда Хакасияда паза Хызылчар крайының ӱстӱнзархы чардығында чуртапчатхан 5 - 13 частығ олғаннарға аралазарға чарадылча.

Тоғыстарны хайди дее 2013 чылның 25 июнь кӱніне читіре пирібізерге кирек. Олар хайди дее "Тӧреен кӱніңнең, Хакасия" темаа чарыдыларға, А 4 форматтығ, рамка чох, аралазардаңар заявкалығ поларға киректер. Пасхазынина тӧӧй полбас иде тимнеп салған тоғыстар удурлалчалар. Тоғыстың пір саринда авторның ады - солазы, фамилиязы, нинӌе час полчатханы, палғалысчаң телефон паза тоғыстың ады пазыл парарға кирек.

Марығда араласчатса, полған на тоғыс ӱчӱн, 100 салковай чахсы кирекке позыдарға киректелче. Ол ахчаны "Дорогою добра" чыынды ӧӧнінде аарлыға турчатхан имнег кирексіпчеткен олғаннарға пирер.

Марығ чиңісчілері 5 - 7, 8 - 10, 11 - 13 частығлар аразында табыларлар. Хоза чиңісчілерні www.dorogojudobra.ru сайтта ӱн пиріп табарлар. Оларға кӧрігӌілер сыйии читірілер.

Марығ чиңісчілерін 3 июльда, Республика кӱнінде чеестирлер. Утханнарға аарлығ сыйыхтар пирілерлер. Марыға ызылған тоғыстар ээлеріне нандыра айландырылбинчалар. Иң артыхтарын СМИ - лерде, Интернетте, социальнай рекламада сығарӌаң праволығ халчалар марығның тӧстегӌілері.

Аралазарға итчетсеңер, 8 (3902) 21 - 09 - 21 телефонӌа сығдырадыңар алай ба Ағбан город, Промышленная орама, 31 - ӌі тура, 202 офиссер айланыңар. Ідӧк, хабарны www.dorogojudobra.ru сайтта хығырып аларға чарир.


Тынағ кӱндегі школада Хакасияның тархынын, культуразын, хакас тілін ӱгреніп аларбыс

Май 29, 2013 Пу ӱгредіг чылы тооза Н. Ф. Катановтың адынаң хакас гимназиязында "Кӱн чахайағы" тіп тынағ кӱндегі школа

тоғынған. Аның тӧстегӌілері гимназия ӱгренӌілерінің іӌе - пабалары паза ӱгретчілері полчалар.

Хакас чонның тілін, тархынын, культуразын ӱгренерге гимназияның 30 азыра ӱгренӌізі, іӌе - паба паза ӱгретчілер чӧргеннер. Хакас тілінең пасха, тынағ кӱндегі школаа чӧрчеткеннерге хакас писательлернің, кибелісчілернің, хоосчыларның тоғыстарынаң танызып алар оңдай полған. Театр ойыннарын турғызарында, чайаачы иирлерде араласханнар, чон ойыннарын ӱгренгеннер. Чыл тооза ӱгренӌілер паза оларның іӌе - пабалары Хакас Республиказындағы музейлерӌе паза тархын памятниктерінӌе чорыхха чӧргеннер тіп искірче Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозы.

Наталья Калчинаева:"Хакас гимназиязына, пістің хакас тілі ӱгретчізі Татьяна Федоровна Казанаеваа хакас тілінӌе хынығ уроктар апарған ӱчӱн улуғ алғыс. Ӱгренӌілерні паза оларның іӌе - пабаларын школадағы уроктарға паза апарылчатхан иирлерге чӧрерге хығырчам. Піс уғаа кӧп ниме тархынӌа, чонның пазылбаан чайаачызынӌа, чон ойыннарынӌа піліп алғабыс паза полған на чоох тутхан кізі артист рольында полып алған!"

Надежда Лазарева:"Тынағ кӱндегі школа кирек ле. Уроктар хынығ парчалар паза кӧп наа ниме піліп алчазың. Тӧреен Хакасиябыстың тархынын паза культуразын ӱгренер ӱчӱн, чир - чайаанзар чорыхтар полчалар, аймах ойыннар иртірілчелер, Хакасиядаңар фильмнер кӧріп аларға чарир. Піске, тӧреен тілні пілбинчеткеннерге, мындағ школа тоғынчатханда, кӧңніме уғаа кірче".

Сергей Чаптыков:"Мағаа, ікі паланың пабазына чіли, тынағ кӱндегі школа уғаа кирек. Минің улуғ оолғым Н. Ф. Катановтың адынаң хакас гимназиязында ӱгренче, хызым - городтағы школада. Тынағ кӱндегі школада удур - тӧдір тіл алызар оңдай пар, анзы минің сӧбіремні піріктірче. Ӱгретчілер уғаа чайаачылар. Палалар школаа хынып чӧрер пӧгіннең анзы уғаа кирек, аның даа ӱчӱн, олғаннар тынағ кӱндегі школаны тың сағыпчалар - урокка парарға кӱстенчелер. Минің кӧрізімнең, хакас тіліне чӧргені - олғанның сағызын тилітче, пос чонының кибірлерін улуғлирға ӱгретче. Аның соонаң, тізең, іӌе - пабаны, улуғларны улуғлиры пасталча. Пос тілінең пасха, чатханнаң алай ба хомыстаң ойнирға ӱгреніп аларӌыхпын.


Хакасияда тоғыс класс ӱгренӌізі кинде пазыбызып, аны чарыхха сығарыбысхан

Май 29, 2013 Он пис частығ Дарья Астанаева пазарынаң ӱр ниместе айғас сыххан. Пастап чоохтар паза сочинениелер

пазарға кӱстенген. Пір чыл мының алнында, "Ты опоздал на 8 лет" повесть пас сыххан. Азынада тимнелген полтазы пасчатханда, импровизацияа айлан парған. Позы авторның чооғынаң, киндеде иллюзиялар пӱдірбеске кирек полчатханынаңар пазылча.

Специалисттернің чооғынаң, мындағ чиит туста кинде пасханы - ол чайаачы чолны пастирына чахсы хаалағ полча. Че пу син частығда ӧлімнеңер нимес, хынығ арах киректердеңер пазарға кирек.

Nota Bene (24.05.2013г.)


Слава, оларның пыроларын таста! (сом)

Май 28, 2013 Хумартхылап пілгені - ол аарлығ, че Таштып аймаанда пасха сағыныбысханнар... Пастағызына кӧмес тархыннаңар. 2009 чылда Таштып аалда аймах бюджедінің ахчазына пайрамни Вячеслав Виссарионович Майнагашевтің адынаң

кічіг стадион азылған.

Вячеслав Майнагашев - пістің чир - суғӌыбыс, армияа Хакас Республиказының Таштып аймаандағы Индіркі Хурлуғас аалдаң хығыртылған. 2000 чылның 12 август кӱнінде Баренцев талайдағы ӱгредіглер тузында "Курск" тіп суғ алтында чӱсчең кимедегі экипажтың араласчыларынаң хада саайлан парған.

Матыр чир - суғӌыбыстың адынаң стадионның ӱлӱзі ачырғастығ пол парды. Азылған соонаң 3 чыл пазынаң, 2012 чылда Вячеслав Майнагашевтің адынаң кічіг стадион иңзерілген, аның орнында олған сады пӱдіріліп пастаан.

ЛДПР - ның райондағы пӧліктің кізізі Александр Сипкин аймах пазы Василий Шулбаевтің адына пічік пазыбысхан. Анда ол аймах пазын мындағ сурығларға нандыр пирерге сурынған: стадион пӱдіриине аймах бюджедінең нинӌе ахча хорадылған паза ол пӧгіннерге чоннаң нинӌе ахча чыылған.

Нандырығны Василий Шулбаев пір ай пазынаң пирген: "... сағамғы туста Таштып аймаанда палаларға олған садында орыннар пирӌең сурығ уғаа хатығ турча. Пу сурығны пӧгер ӱчӱн, Таштып аймааның чуртағӌыларының пір чӧпке килген сылтаанда, (чуртағӌылар аразында сурастырығ иртірілген) пу орында олған садын пӱдірер чарадығ алылған".

Алылған чарадыға ЛДПР - ның Таштып аймаандағы Депутаттар чӧбінің депутады Владимир Бабич тарыхча:

- Минің кӧрізімнең, прай пу кирек "показухаа" тӧӧй. Тоғызы кӧрінзін тіп Василий Шулбаев ӧнетін чол хырин таллап алған, прайзы ырахтынох кӧрер оңдайнаң. Таштып аймаанда палаларға олған садында сынап орыннар чидіспинче. Пу кирек хоостыра, статистиканың официальнай танығларынӌа Таштып аймаа пӱӱн республикада сигізінӌі орында турча. Тиксі алып алып, пастағы сурыға айланза, минің кӧрізімнең, Матыр чіли тынын пир салған Вячеслав Майнагашевтің адын пиріп пӱдірілген стадион - ол посты сабландырғаны полча. Ағаа хоза, таллалған чирде, олған площадкаларына орын пірдее чоғыл. Олар аны хайда идерлері ам даа пілдістіг нимес.

Стадион сағам чоғыл. Олған сады пӱдірілче, аның пӱдіриин хайди дее тоос саларлар. Прай ниме чахсы? Ноға мындағ чарадығларны пір ле кізі пӧкче? Матыр чіли ӧл халған матростаңар сағыс типсел парды. Чонда тиктең не чоохталбинча нооза:" Сағыс халбаан орында - полар тус чоғыл" тіп.

Ирина Кычакова, Таштып аал

("ЛДПР в Хакасии" газетада сығарылған, 18 - ӌі №, 2013)


"Читіген" театр олған тусты арачылапча

Май 28, 2013 Силкер айының 29 - ӌы кӱнінең пасти "Читіген" театрның Чоннар аразындағы Олған кӱніне чарыдылған тоғыстары пасталчалар. Илья Топоевтің матыр Айдолайдаңар "Богач, бедняк" нымағын "Читігеннің" артисттері 29 майда Ағбандағы олған садтарында кӧзідерлер.

31 майда Асхыс аймаандағы Ис аалда хакас тілліг "Апыӌах сын нанӌы тілепче" ойын турғызылар. Г. Сағайның ойынындағы Апыӌах кӱӌӱгес ибдең арығзар парыбызып, анда сын нанӌы тілепче. Хайдағ ла киректерге ол анда кір парбинча!

Пастағы июньда, Чоннар аразындағы Олған кӱнінде театрның артисттері Алтай аймаандағы ӱс аал чуртағӌыларына нымахтар кӧзідерлер. Сартыхтағы, Аршандағы, Буденовкадағы оолах - хызыӌахтарға Олег Чугунековтың "Хайхастығ хомыс" тіп нымахты кӧріп алар оңдай полар. Кізінің сағыстарын толдырчатхан кӧг инструменті кинетін не хомай хылыхтығ кізінің холына кір парча. Че нымахта хаӌан даа хайхастар полчалар, аннаңар чахсы хомайны утып алча. Спектакльда кӧп хакас сарыннары паза кӧглер, сағынӌаң ойыннар парлар.

2 июньда "Хайхастығ нымах" ойын Асхыс аймаандағы Пуланнығ кӧл, Ӧӧк паза Ӧӧк пилтірі ааллардағы олған - узахха турғызылар.


Ӱс Чулдағы ӱгретчі Лариса Чекурова пу чылдағы прай марығларны утып аларға тимде

Май 21, 2013 22 майда кибірге кір парған республика синіндегі "Россияның чыл ӱгретчізі - 2013" марығ иртер. Пӱӱл ол пастағызын на Сойан городта иртірілер. Аның

тӧстегӌілері Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозынаң ӱгретчілер пілізін тилітчең институт полчалар.

Пу чылдағы марығда читі ӱгретчі марығлазарлар. Олар Алтай, Пии, Ағбан пилтірі аймахтарынаңнар паза Саяногорск, Харатас городтардағы школа ӱгретчілері полчалар. Марығлазар ӱгретчілер аразында пір хакас тілі ӱгретчізі пар. Ол Асхыс аймааның Ӱс Чул аалындағы пасталығ класстар ӱгретчізі Лариса Чекурова полча.

Республика синіндегі марығны утып алған кізі Россия синінде Хакасияның адын алар.

Лариса Леонтьевнадаңар чоохтаза, ол Хакасияның саблығ ӱгретчізі полча, Россияның иң артых ӱгретчізі - "Ӱгредіг" тіп национальнай проект хоостыра, чӱс муң салковай холға кирген. 2010 чылда республикада иң артых хакас тілі ӱгретчізі полыбысхан. Пуох чылда Лариса Леонтьевна Москвадағы конкурста аралазып, Россиядағы иң артых ӱс ӱгретчінің санына кір парған.

2013 чылның апрель айында Ӱс Чулдағы ӱгретчі республика синіндегі хакас тілі кабинеттерінің мариинда ідӧк чиңісчі полыбысхан. Марығ Н. Ф. Катановтың адынаң хакас гимназиязында ирткен полған. Ӱр ле ниместе, май айда Хакасияның ӱгредіг министерствозы республикадағы иң артых тӧрт ӱгретчее 200 муң салковай читірген. Оларның аразында ідӧк Лариса Леонтьевна таныхталған.


МОК Хакасияда Михаил Побызаковты таныхтабысты

Май 21, 2013 Ирткен субботада Асхыс аймааның пазы Михаил Побызаковха 33 час тол парған. Олох кӱн Асхыста Хакасиядағы ӱгренӌілернің Спартакиадазы ирткен.

Район пазының тӧреен кӱніне удур Чоннар аразындағы олимп комитеді ағаа спорт инфраструктуразын тилітчеткен ӱчӱн, алғыстастығ пічік ызыбысхан.

Олимп комитедінің президенті Жак Рогге хол салған пічікті Михаил Анатольевичке республикадағы спорт министрі Валерий Денщиков читірген.

Асхыс аймаанда удаа спорттаң айғасчаң орыннар пӱдірілчелер, чыл сай пу районда аймах синніг марығлар иртіпчелер. Аннаңар Район пазы Михаил Побызаковха Чоннар аразындағы олимп комитеді алғыстастығ пічік ысханы - ол орта кирек.

Таныхтирға кирек, Хакасиядағы устағӌылар аразында олимп комитедінің мындағ алғыстастығ пічии Михаил Побызаковха ла читірілді паза пірдеезінде ол чоғыл.

Асхыс аймаандағы чииттер киреенӌе пӧліктін тоғынӌылары район пазына ідӧк сыйых тимнеп пиргеннер. Олар Михаил Анатольевичті мындағ сӧстернең алғыстапчалар.

Аарлығ пiстiң, Михаил Анатольевич! Алғыстапчабыс Сiрернi тöреен кӱннерiңнең! Часкалығ полыңар, таланнығ, хазых! Пастарыңны пӧзiк ал чӧреңер, Хыныстың ырыс Сiрернi тастабазын! Полыңар хачан даа андағох морсымнығ, iзестiг. Чуртас чолынӌа iдӧк пик пазыңар, орта чолӌа пiстi апарыңар. Ыырӌылар хорыхсын, арғыстар хада ӧрензiн. Прай Асхыс чирiнің чииттерi Сiрернi пу кӱннең алғыстапчалар. "Хакас чирі" хабарлар кінінің тоғынӌылары пу алғыстас сӧстеріне хозылчалар.


РУСАЛ хакас культуразына школа пастыра хайығ сал сыхты

Май 17, 2013 Хакас чирінде парыстынып, хакас чонның тілі, культура тилізіне хайдағ хозым итчезер тіп сурығнаң ирткен айда пістің хабарӌы РУСАЛ компаниязар

айланған. Амға теере олар піске нандырығ пирбеділер. Сағам за Хакасияның ӱгредіг министерствозы піске хабар ызыбысты. Анда РУСАЛ компания чарлаан грант салтарлары искіріл парғанынаңар чоохталча.

Іди, пір грант ахчазы Пиидегі коррекционнай школаа пиріл парды. Оларға 150 муң салковайны чон сувенирлерін идіп, хакастарның тархынын паза культуразын ӱгренер ӱчӱн, пирчелер.

Таныхтирға кирек, Пиидегі пу школа халғанӌы чыл аразына муниципальнай, республика паза тиксі Россия синіндегі 5 марығлығ грантта аралазып, прайзын утхан. Ол гранттар ахчазы 1 миллионға чит парған. Утхан ахчаа школа хыринда тадар иб пӱдіріл парған, школадағы ӱгретчілернің паза ӱгренӌілернің "Снежный барс" тіп хоккей командазына кирек тиріглер алылған. Пу чайғызын, тізең, анда хакас тілін ӱгренерге сағынчатханнарға ӧнетін ӱгредіглер апарыларлар, анда 70 кізее орын полар. Ідӧк, чон сувенирлерін сығарар ӱчӱн, ӧнетін тиріг алылар.

Май айда пазох ікі тиксі Россия синіндегі грант салтарлары искіріл парар. Анда ідӧк Пиидегі 8 - ӌі кӧрімніг коррекционнай школа араласча.


Харатас чуртағӌылары чарытхы, ізіг паза соох таа суғ чох одырарлар

Май 17, 2013 Пӱӱн, 17.00 частаң 19.00 часха теере Харатас городтың хай пірее чардыхтарында чарытхы чох полар. "Черногорск - информның" "Хакасэнергоға" сылтанып искіргенінең, чарытхыны электросетьтерде парар тоғыстардаң ӱчӱн, кинетін не ӱзӱрерге киліс парған.

23 майда, тізен, пуох городта пір сутка ізіг суғ чох полар. Ол кӱн ізіг суғны иртірчеткен трубаларда тыхтағ тоғыстары апарыларлар. Пір кӱнінде, 24 майда, ідӧк кӱн тооза соох суғ чох пол парар. Анзы ідӧк, тыхтағ тоғыстарынаң палғалыстығ. Городтың устағ - пастаа чуртағӌылар алнында сидіксіністер ӱчӱн, пыросынчалар.


Абазадағы тигірибті читіре пӱдірібізерге полызығ киректелче

Май 17, 2013 Хакасияның тайғазында орныхчатхан Абаза городта Пресвятой Богородицаның тигірибі пӱдірілче. Пӱӱнгі кӱнге аның тастындағы кӧрімі кӧріндіре

пол парды. Кірпис салар тоғыстар тоозыл пардылар. Амды куполлар турғызарға тимненчелер.

Тигірибде 7 купол полар. Иң улуғ купол сыңырос башнязында турыбызар. Сыңыростарны идібіскеннер, оларның тапсағларын чонға искіргеннер. Сағам тигіриб істіндегі тоғыстарны апарарға кирек, че анзына полызығ киректелче тіп искірче Абазадағы ТВ.

Улуғ даа нимес полызығ, пӱдірігні табырах арах тоозыбызарға полыс пирер тіп чоохтапчалар Абазадағы хабарӌылар.


Пӱӱл ХГУ - ға ӱгретчіге кірӌең абитуриенттер кӧп арах кирек полар

Май 17, 2013 Н.Ф. Катановтың адынаң Хакас хазна университеді пу чылда тикке ӱгренер ӱчӱн, пастағы курсха 917 абитуриент ал полар. Пу син бюджеттіг орын пиріл

парды ХГУ - ға марығ салтарлары хоостыра. Анзы ирткен чылдағызынинаң сала кӧп арах. Пӧзік піліс алаларға килгеннернің 600 - ке чағын кізізі очно ӱгренер тіп искірче университеттің хабарлар кіні.

Магистратура программазынӌа кӱнӧрте ӱгренерге 143 бюджеттегі орын пирілче. Иң кӧп тикке ӱгренӌең орыннар мындағ специальностьтарға пиріл парған: педагогика ӱгредии - 269; информатика паза санаӌаң техника - 57; прикладная информатика - 31; пӱдіріг - 35; агрономия , биология, психология, экология паза природопользование, техносферная безопасность, социальнай тоғыс - 25 - зер орыннаң. "Имнег кирее" ӱгредіге - 45 бюджеттіг орын пирілче.


"Ынархас" пір марығдаң ікі чиңістіг айланды

Май 17, 2013 10 - 13 май кӱннерінде Новосибирскте олғаннарның паза саарбахтарның "Сибирь зажигает звезды" тіп чоннар аразындағы марығ - фестивальі ирткен.

Хакасияның адын анда "Ынархас" тіп теелбек ӧмезі алған. Чарғыӌылар чарадиинаң, пістің теелбекчілерге ікі номинацияда пастағы орын пирілген. Пастап, 16 - 25 частығлар аразында "Хореография - народный танец" тіп номинацияда чиңісчі полыбысханнар. Анаң, ідӧк 16 - 25 частығлар аразында "Хореография - стилизованный народный танец" номинацияны утып алғаннар.

Чоохтирға кирек, пу марығда теелбек салған ӧмедең пасха, аның устағӌызы Елена Шарай таныхтылған. Тӱзімніг тоғызы, олғаннарны кӧг пастыра орта ӧскірчеткен, оларны пос культуразына ӱгретчеткен ӱчӱн, ағаа "Иң артых устағӌы" тіп пічік пирілген.

Теелбек салчатхан ӧменің араласчыларын пу субботада алғыстабызарға чарир. 18 майда С. П. Кадышевтің адынаң культура туразының улуғ залында ӧменің пис чылына чарыдылған пайрамнығ ойын иртер. Пасталғаны 16 частаң тіп искірче ХР - ның ӱлгӱзінің хабарлар кіні.


Тілні, кибірлерні пілгені - хайдағ даа кізінің пайы

Июнь 09, 2013 Ӧӧркі Чӧбінің депутады Роман Челтыгмашев, орындағы устанысча, халых пірігістерінӌе паза чоннар аразындағы палғалысча комитет араласчызы. Пӱӱн піс анынанаң хада чоохтасчабыс.

- Роман, син тиксі тилекейге саблығ Вирджиниядағы университетті тоосхазың, синің хада ӱгренген арғыстарың прай чир-ӱстӱнӌе тарасхлап парыбызып, улуғ компанияларда тоғынчалар. Піреелері саблығ политиктер полыбысханнар. Син тилекей карьеразын тастабызып, ноғадаңар Асхыс аймаанзар айланып, хойларнаң паза политиканаң айғас сыххазың?

- Пабам Абрек Васильевич полыс пирген. Постың Асхыс аймаан, республиказын тилідерге пілістіг специалисттер кирек теен. Таллаӌаң оңдай сынап полған, че ӱр сағынып, мин Чир-суумзар айланарға чаратхам. Анзына ачырғанминчам, ибде артых ла.

- Роман, син Ӧӧркі Чӧп депутады полып, ікі срок тоғын салғазың. Синің кӧрізіңнең, пу тус аразына ниме идерге киліскен, ниме киліспеен?

- Пір тоғазығ аразына пу сурыға нандырарға сидік. Сағынчам, иң ӧӧні, ол аймахха паза аның иң кирек объекттеріне ахча асхынах позыдарға пирбеенінде полча. Кӧзідімге, Ис пилтірі аалда школа пӱт тее парир, килер чылда пӱдіріг тоғыстары тоозыларына ізенчем. Алай ба Казановканы алып аларға чарир. Андағы школаны уғаа хысхаӌах тус аразына пӱдірібіскеннер. Турыстыра салтарлар полар ӱчӱн, прай синдегі ӱлгӱлернің пілізіс поларға кирек. Районның устағ-пастаа, орындағы ӱлгӱлер паза аймах синдегі депутаттар пір ӧмеліг тоғынарға кирек полча. Пістің Асхыс аймаанда анзы андағ, аның ӱчӱн иділген тоғыс пар.

-Депутаттың тиксі тоғызы аны-мыны пӱдірерінде бе?

- Чох, андағ нимес! Ол тоғыстарны толдырығлығ ӱлгӱ идерге кирек, депутаттар, тізең, законнар сығарарынаң айғазарға киректер. Анзы, тізең, толдырығлығ ӱлгее пос тоғызынаң кӧнізінең айғазар оңдай пирче. Мин пос устанысча комитеттің араласчызы полчам, кнес орынӌызыбын. Халғанӌы тӧрт чыл аразына пістің не комитет 60 азыра закон проектін кӧр салған! Кӧзідімге, хай пірее город осхас поселоктарның статустары пістің полызиибыстаң аалларға тиңнел парғаннар. Амды оларның льготалығ налогтар, коммунальнай тӧлеглер, ӱгретчілерге, культура тоғынӌыларына паза имӌілерге хоза тӧлеглер иділчелер, ФЗ-ның 131-ӌі законның проектін Ӧӧркі Чӧп депутаттары алнына мин позым сығарып, ол закон минің хығыртиимдағы депутаттарнаң алылған.

- Роман, политикада ниме синің кӧңніңе кірбинче?

- Политика - ол уғаа сидік ниме. Аннаңар, хайдағ пар - андағохнаң чаразарға кирек. Прай ниме законӌа иділзін паза чонның кирексіністерін толдырзын.

- Табығӌыларның киртінгені - сағаа нимені таныхтапча?

- Мағаа ӱн пирген чоннаң хаӌан даа тоғазып алып, оларның сурығларына кӧні нандыр пирері полча. Ниме-де хаӌан даа килізер, ниме-де - киліспес. Анзынаң хорығарға кирек чоғыл. Ӱн пиргеннернің киртінізін иділген киректердең кӧзідерге паза пос посты хаңыртпасха кирек.

- Роман, хайди сағынчазың, аймахтың экономиказын тилідер ӱчӱн, хайдағ наа ниме сағынып аларға чарир?

- Экономика уғаа хынығ наука. Пірееде саңай пасха киректер экономикаа чағын пол парчалар. Сағынчам, экономиканы тилідеріне ікі оңдай пар. Пастағызы, олаңай - налог льготалары, инвестициялар тартары, промышленнай пӱдіріглер хозары паза даа аннаң пасхазы.

Пасха оңдай - олаңай нимес. Мында хай хай хынығ. Пісті ибірчеткен нимені - прай экономика тиирге чарир. Сағынып аларға кирек. Кӧзідімге, Асхыстағы лицей - интернатты Хакасияда иң артых идібізер пӧгін турғыс саларға чарир. Аның ӱчӱн, чахсы тиріглер ал саларға, кирек полза, ӧнетін иң артых ӱгретчілерні хығыртарға. Салтарлар тӱрчедеңӧк кӧрінерлер - асхыстағы палалар пасха олғаннарнаң пілістерінең марығлас поларлар. Анзы уғаа пӧзік чидіг полар. Кӧрібізелер экономикадағы парыстың синін.

- Ӱгредіг сині кӧдіріл парарынаң пасха?

- Йа-йа. Пос палазы чахсы піліс алып алзын тіп кӧбізі іӌе-пабалар сағынчалар. Аннаңар, аның соонӌа Асхыссар кӧс килӌеңнер табыларлар. Іди, Асхыста чурт киректел сығар. Анзы, тізең, пӱдіріг хониин кӧдірібізер. Аймахсар хоза тоғынӌылар килзе, марығ пастал сығар. Анзы тоғыс синін хозыбызар. Халғанӌызы, предприятиелернің парызын ӧскірібізер паза инвесторларны наа производство азарға кӧңнілерін кӧдірер.

Мындағ сағыстарны нинӌе дее чоохтирға чарир. Пай хонӌыхтың законы теен нимені сағысха кирібізіңер. Хайдағ даа ис-пай ікі нимедең пӱтче: киректең паза сағыстаң. Кӧзідімге кізі чуртапчатхан тураларны алып алааңар: брус, кірпис, алай бетон - оларның ӱчӱн тура паа пасха - пасха полар. Пу кирек ползын. Сағыс, тізең, сидік арах. Кізі чуртир тураның орныхчатхан орны санға алылар. Пасха сӧстернең, Асхыстағы тура Ағбандағызынинаң ниик полар, че Чоғархы Асхыстағызынинаң - аарлығ турар. Пеер ідӧк, орындағы налогтарны, сайбағлар санын, хыринда школа пар ба, чоғыл ба паза аның ӱгренӌілерінің ортымах танығларын кир саларға чарир.

- Сағынчам, экономикадаңар чидер. Синің хынып айғасчатхан киреең пар ба?

- Ачырғасха, чоғыл. Че чӱрееме чадар олаңай кирек таап аларӌыхпын. Сіліг аңнарны ӧдірчеткен аңнап чӧрері минің кӧңніме кірбинче. Пос туста хығырарға хынчам. Кӧп хынығ журналларға пазынчам. Анзына іӌем, Маргарита Федоровна ӱгрет салған. Ол республикада иң артых пазынчатхан кізі атха турысчаң. Пір туста 65 томнаң пӱткен Улуғ Россия энциклопедиязына Россияда ікі кізі пазынӌаң: Маргарита Федоровна паза Ходорковский (кӱлінче - авт.).

- Роман, син хакас тілінең кічігдең ала чоохтанмазың, йа?

- Ол даа тустарда, ам даа городтағы палалар хакас тілінең чоохтаспинчалар даа. Харын мин хакас - тӱрк колледжінде ӱгренгем

Анда хакас, тӱрк, англия тіллерін апарӌаңнар. Хакас тілін лицейде ӱгренӌеңмін, ибде, тізең, ууӌаларымнаң чоохтасчаңмын. Олар тілні ӧтіре пілгеннер. Іди мин хакас тілін ӱгреніп алғам, англия тілін ӧтіре пілчем паза тӱрк тілінең чоохтасчам. Минің сағызымнаң, тілні, чонның кибірлерін пілгені - ол хайдағ даа хазнаның пайы, Россия, тізең, аймах чоннарынаң, культуразынаң кӱстіг.

- Синің национальнай идеяа хайдағ кӧріс?

- Нимедір зе андағ национальнай идея? Кізілер аны хазнанаң, киртіністең, тілдең палғалыстығ уғаа улуғ ниме тіп сағынчалар. Ол, тізең, спортха тӧӧй олаңай ниме полғадағ. 50 - 70 чылларда пістің аймахта олаңай паза грек-рим кӱрестерінең тиңе футбол тиліп сыххан, командалар полғлап сыхханнар. Асхыс аймааның футболисттері пастап областьта анаң пасха даа чирлерде иң артых полыбыс турғаннар. Хакас футболисттернің ойнапчатханын саблығ бразилецтернең тиңнестірчеткен чоохтар пасталғаннар. Постың Пелелері, Гарринчилері полғаннар. Ол туста иң хынған ойынӌы нападающай Роман Чаптыков полған. Кізілер аның ойынын кӧріп алар ӱчӱн, ааллардаң аттығ, мотоциклліг килӌең полтырлар. Ол чииттерге кӧзідім полӌаң. Олар РСФСР - ның чиңісчілері полыбысханнар. Мин мындағ команданың хоозын идібіскем. Ол илееде тус Асхыстың нулевой километрінде ілінген полған. Ноғадаңар пістің аймахты тилідер ӱчӱн, футболны национальнай идея ит салбасха? Алай кӱресті...

- Чайғыда иң килістіре сурығ - ол тынағдаңар. Хайда паза хайди тынанарзың?

- Чайғы - ол позы даа тынанӌаң тус. Сынап чоохтаза, ам даа сағынмаам. Хакасиядаң тастыхти хайдар - да парар кӧңнім чоғыл. Пасха чирлерзер хысхызын чӧрерге кирек. Мындағы ізіг кӱннерде мин "паромда" тынананарға хынчам, Асхыстағылар мині оңарарлар. Че постың соонаң похсах халғызарға чарабас, сірернің соонӌа аны пірдеезі теер чӧрбес.

- "Отель "Советский" гостиницадаңар чоохтазып алар кӧңнім пар, клиенттер сым одырырға пирбинчелер тіп истерге киліскен. Андағ ба?

- Пістің Асхыста ікі ле гостиница. Че чонның чахсызы чайғы туста чахсы кил парча. Че мин бизнесмен чіли, номерлер хаӌан даа пос полбазыннар тіп сағынчам. Ачырғасха, анзы сағам андағ нимес. Піреелері экскурсияа интернационал истіп аларға килче, піреелері - совет тузындағы арам тоғаспас нимелер ағыл пирчелер. Оңдай полғанда, Асхыс аймааның чуртағӌыларынзар айланчам. Сірернің совет тузындағы ниме - ноолар пар полза, айастығ полбаза, ағылыңар піске.

- Фрукттар пирчеткен ағастар сынап Индонезиядаң килгеннер бе?

- Пістің кӱннер пірее-хаӌан Индонезиядағы чіли чылығ пол парзалар - ағастарны аннаң хайди дее ағыларбыс. Сағам удаа тоғаспинчатхан, пістің климатха кӧӧнік парған ағастар ӧсчелер. Пірее 10 - ӌа чыл пазынаң Индонезиядағы чіли, сіліг паза истіг пол парарына ізенчем. Ойнабин чоохтаза, ирткен чылда Асхыстың кӧрімін иптирінӌе піс пастағы орын алып алғабыс. Піс Англияның улуғ нимес кизегін мында пӱдір саларға пӧгінчебіс. Кізілер кӧріп, постың чуртын чазирға кӱстензіннер. Сіліг паза чазанӌых полғаны - пістің Сибирьдегі дее чонға кілістіре нооза.

- Кізінің алнындағы чуртазы хайдағ полары - ол постаң ла сылтағлығ. Политикада, бизнесте, паза синің позыңның чуртазыңда чидіглер ползыннар.

- Алғыс, іди ползын.

Чоохтазығны Игорь Боргояков апарған

(Газета "Аскизский труженик", стр.3, №23(118397)