Кӱн арығ

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Хуйуда чазынып, Ӧӌең Матрның ипчізі Кӱн Арығ халтыр. Кӱн Арығдаң ікіс оолах тӧріптір. Сибічекнең Сибдейек тіп адап салтыр оларны чон.

Ӱр бе, ас па ӧсчелер ол ікі пала. Азах пазып тыығанда, оларға Кӱн Арығ чааӌах ит пирген. Позытхан соған тик парбинча пу палаларның.

Іӌелері, палаларын аңнап ӱдесчетсе, чахығ пирче: Орайларым, ам даа кічігзер. Хара тағның кистіндегі хара чысха кірбеңер. Анда чабал аң, ол сірерні тутхлап таа салар.

Чарир, чарир, іӌең, — тееннер палалар, — андар піс парбаспыс.

Пірсінде, содаң кӧк пӱӱрні сӱріс чӧріп, оолахтар хара чысха кір парғаннар. Анда оларға комолай содаң хара, інек осхас, ниме учурап парған. Чоо сорлапча, тӱкӱрче. Ікі чааӌах пір тиңе сыылаан. Хара "інек" хая индіре поғыри халған.

Кӱн Арығ киртінмеен палаларының чооғына. Парып кӧрзе, сынап таа чоон хара кӱрең аба ӧзен тӱбінде чатча. Аны, кирі ипчі усхастырған апсах кізі, тиргізіне паза ат хузуриина палғап, тағ чоғар сығарча. Ол Тасхаӌах Матр полтыр.

— Тірігзің ме,- Тасхачах Матр? — Хысхырып сурча Кӱн Арығ. — Тірігбін, нигедің, Кӱн Арығ, — тіпче анзы. — Пирік тасхылда, хорым хаяда чазын халғабыс іӌем ӧрекеннең.

Ам пулар пизӧлең чуртапчалар.

Кӱн Арығ ам пілче: палалары ир ӧс парғаннар. Пірсінде оларға тӱзін чоохтапча:

— Палаларым, Моол хан пісті піл салтыр. Таңда иртен піссер хара хусхун учух килер. Ол Моол ханының харағӌызы полар. Аның тумзуғын ӱзе атып салыңар. Анда хусхун ниме кӧргенін чоохтап полбас.

— Хайди даа полза, Моол хан піссер чаанаң оолғын ызар, — тіп чоохтапча Кӱн Арығ. — Сірер аның чааӌыларын соонаң пасти атарзар. Анда ол пір ниме хабынмас. Позын аны тіріге тударға кирек. Пір нимее аянмаңар.

Андағ чахығ пирген Сибіӌекнең Сибдейекке хыйға Кӱн Арығ.

Ікі харындас иртен турзалар, хуу кӧзӧде кӱрең хусхун одырча. Пір ӱннең сыылии тӱскен ікі соған. Хусхунның тумзуғы андох тӱс халған.

Ас па, ӱр бе полған... Тасхыл пастарына хара пулуттар одырғлабысхан. Кӱнні пӱлес тозын пӱргеп сыххан. Че хара пулут нимес, Моол ханының оолғы чаанаң килче, Сибіӌекнең Сибдейекті тіріге тударға итче.

Пис тағ пӧзиинде пис кізі турған. Моол чааӌыларын соонаң пасти ат сыхханнар. Соғаннар Моол ханының оолғының ӱстӱнӌе парып, адының соонда чир хыртызын чара саап турғанда, Моол ханының оолғы соонзар хайбаңни тӱзіп кӧрзе, чааӌылары хойығ тло чіли хастайысча. Хахап парған Моол ханының оолғы. Адын айландыра тартып, хамӌы сапхан.

Пістің пизӧлеңнің аразында чалаң Тасхаӌах Матр ла полған. Ол сӱріс сыххан Моол ханының оолғының соонаң.

Тасхаӌах Матр айланып чоохтапча:

— Чит полбадым Моол ханының оолғына. Аарда полбин адын ат салғам. Позы хойығ чысха кірібіскен.

Киртінминчелер абааларына ікі харындас, ікі ара.

— Чоным ыырӌызы — минің ыырӌым, — тіпче Тасха Матр. Хыйға Кӱн Арығ сарысха араласча, оолларына чӧп пирче:

Сынны пілерге итсе, ат сӧӧгін кӧрбеӌең ме зе. Ол чӧпті алған ікі харындас. Кӧр килгеннер Моол ханының оолғының адының сӧӧгін. Абаалары сынны чоохтаптыр.

Пу чиңіс соонда Моол чирінең кӧп чон тизіп айланған. Тайғаӌа, суғ чолынӌа, тасхылӌа, чазыларӌа чон тӧреен чирі-сууна субалысчатчаң...

Кӱнӧрте кӱн алтын сағылызынаң чарыпча. Тиксі чир ӧрінче. Хараа ай позының сарғамзых чариин чазылар ӱстӱнӌе чайча.

Ӧӌең Матрның чиит омазы хатап-хатап чонзар кӧрчеткен чіли пілдірче

Примечание

"Кӱн Арығ" тіп полған ниме (былина) 1940 ч. П. А. Доможаковтаң Н. Г. Доможаков пасхан паза лите-ратурнай иде тоғын салған. Иң пастағызын хакас тілі-нең "Хакасскай фольклор" тіп сборникте сыххан полған. 1 1941 чыл.

Пу полған нименің (былинаның), олох сборникте "Сыба паза Сығда" тіп аттығ сыххан ікінӌі вариантында Кӱн Арығ позының хортых, пір нимее тідінмес иріне (аның ады былинада адалбиндаача) тоғыр турғызылча.

Л. П. Потапов позының "Очерки по истории и этнографии хакасов (ХУН-ХІХ в. в.)" тіп книгазында (Абакан, 1952 ч., 102 стр ), 1703 чылда Кимдегі хырғыстарны (хакастарны) джунгарлар кӱснең сӱр чӧрібіскеннері сын полған тіп, пу вариантха ссылаться полча. Аннаң сығара кӧрзе, проф. Л. П. Потапов "Кӱн Арығ" тіп былинаның пу варианты 18 век пасталчатхан туста пӱткен тіп санапча.