Кӱмӱс книга

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Ікі харындас чуртаан иргептірлер. Оларның пірсі пай полтыр, пірсі чох-чоос. Ол хызығып чуртапча. Пала-пархазы ибге толдыра, хазии даа читіре нимес. Нинчъе дее кӱстеніп тоғынза, азахтан полбинча. Киптең чалаас, астаң астап чӧрче.

Пай харындазына чуртпрға ниик: аның малын чалӌылары хадарча. Тирнің ачиин, тоғыстың хатиин піле чоғыл ол, нымзах тӧзекте чадып, пилен тамах чіпче, ааллап чӧрче. Хан пиглер аның ынағ нанӌылары. Че андағ даа полза, харам, ачын кізі полтыр ол.

Пірсінде чох-чоос харындазы пуларзар ӧдіске ит тілеп партыр. Парза, харындазы ибде чоғыл. Аның ппчізі, апсағынаңох харам, ағас алып алып "сағыбаан аалӌыны" сӱрібістір.

— Ноға ла піди хомай чуртапча ним? Худай миннеңер пір дее сағысырабинча, пістеглерні аябинча... Парып анынаң санас кӧрерге кирек тіп сағынча пос алнында пістің оол, нанып одырып.

Ибінекиліп, палты алып-алып,хазыңнаң улуғ тохпах идіп алған. Анаң, ол тохпахты чӱктеніп алып, хойығ тайға ӧтіре, ах чазы хуба сӧл кизіре кӱн сығызы чирзер худайны кілеп чӧрібісті. Ибіре хырин сиргек кӧріп одырадыр.

Уьр парған, ас парған ол, пір сынны ас париғанда, ағаа ах пора аттығ апсах учурап парды. Изен миндізін пирген соонда, апсах кізі сурча: — Тохпахты хайдар апарчазың?

— Худай кілеп чӧрбін,—тидір чох харындас,—пістеглерні хыйыхтагі, пайларға полысчатхан ӱчӱй, аны ӧдір саларға сағыс пар...

— Мин саға полыс пирем,—тидір апсах,—усхас.

Усхазып алып, пулар илееде ӱр чӧргеннер, че худайны

таппадылар. Апсах кізі ибіне тирінібісті.

— Хомай даа полза, ибім пар, хайдағ даа полза, инейім пар,—тидір ол,—нан кӧрерге.

— Нанар алнында саға сыйых пирерге хынчам.— тіп, чох-чоос кізее пір улуғ кӱмӱс тастылығ книга пирді.

Чох-чоос кізі, ибіне киліп, апсах сыйлаап кӱмӱс книганы ачып хығырча:

— Ит, сметен, сӱт..,—тіп.

Кӧрзе, пу ниме тооза столда тур. Ипчізі, олған-узағы, стол кистінде одырып алған, ит чіп, сӱт ізіп одырлар.

Ӧрінгенінең ол аннаңарох хығырча:

— Іпек, хаях, мӧт..,—тіп пазыл партыр книгада.

Кӧрзе, пазох столда іпек, хаях, мӧт турча.

Книга улуғ, аның г.олған на лизінде кӧп сӧс пазыл партыр. Ноо даа ас-тамахты адаза, анзы столда тура тӱсче.

Тосханӌа азыранып алып, ол книгазын чабысхан. Книганы чабызарынаң, столда пір дее ниме чох пол парған.

Чох-чоос харындастың книгазынаңар пай харындастың ипчізі піліп алтыр. Ам ол пуларзар ааллап килче.

— Ой, мына пір дее чӧрбес кізі кір килді. Ирт, одыр!—тісчелер чох-чоос ирепчі.

Аарлығ аалӌы идіп, аны стол кистіне одыртыпчалар. Иб эзі книгазын хығырча—ас-тамахтың тоозылчаа чоғыл.

Пай харындастың ипчізі, ибінзер айлан киліп, апсағын кимірче. Аның сағызында хараа-кӱнӧрте ол ла книга.

— Алып ал, хайди даа алып ал харындазыңның кӱмӱс книгазын,—тіпче. —Пирбезе, садып ал, сатпаза, пылап ал. Олар анынаң ниме идерлер? Оларзар оңнығ кізі ааллап чӧре чоғыл, хан оларзар кіре чоғыл. Книга даа чох чуртирлар.Ам пай харындазы, чох харындазынзар киліп, садысча:

— Сат книгаңны. Чахсы идіп, харындас кізее сат. Іӌең-пабаңны ундубаан ползаң, маға сатпин, кемге садарзың?

Мының алданғанын истіп, чох харындазы сыдап полбады:

— Хайди идер зе сині дее,—тидір,—садып ал...

— Нинӌе тілепчезің?

— Чох-чоос харындазы, нинче сурарын пілбинче.

— Ӱс чӱс..,—тіпче.

— Ӱс чӱс манит? Че хая холың тут!—тіпче пай харындазы.

Хол сабысхан соонда, пай харындазы ахчазын тӧлебіскен, книгазын хапхан, чӧрібіскен.

Пай харындастың ипчізі прай пайларны ааллап хыгъыртып алған. Ханның соонаң хығыртығ ызыбысхан... Хараа-кӱнӧрте пуларда аалӌы тоозылбинча. Иб эзі книгазын на хығырып маңнанча. Столға нинӌе дее турғысса, халбинча...

Чох-чоос харындастың ахчазы ӱрге дее читпеен, тоозыл чӧрібіскен. Олған-узағы пазох астапча. Хараа-кӱнӧрте тоғынып, семьязын азырап сыдабинча. Хомай чуртха тарынып, ол ікі тохпах идіп алған, оларны иңніне арта тасти, пазох худай кӧрғлеп парир. Олох сында ах атха алтан салған апсах кізее учурады. Ол апсахха усхас салып, нинӌе-нинӌе кӱн, соғарға тіп, худайны кӧрглепчелер. Худайны таппин, апсах нанарға тіпче.

— Ма, пу книганы алып ал, сағаа, чиит кізее, хаӌан полза туза даа полғай,—тіп, апсах чох харындасха улуғ алтын тастылығ книга пирче. Аның соонаң, изен-миндізін пиріп, ибін талаза чӧрібіскен.

Чох харындас наныбоғысхан. Ибінде ӧрінгенінең прай чонын стол кистіне одыртып, книгазын аза тартхан. Кӧрзе, книгада иір дее ниме пазылбиндыр. Азых книгадаң ікі тохпах сых киліп, прайзын оңар-тискер тохпахтап сыхханнар.

Книганы чабызарларынаң иб істінде пір дее тохпах чох пол парған—постарының орнына кір чӧрібістілер.

Чох харындазының алтын книғазынаңар пазох пай харындазының ипчізі піл салған. — Пар, харындазыңның алтын книгазын ағыл. Ағылбазаң, паза снннең чуртабаспын... —тіпче хаты.

Ол книганы тілеп, хараа ползын, кӱнӧрте ползын апсагына ай-тыс пирбинче.

Пай харындас:

— Сынап таа андағ книганы ноға холға киріп албаӌаң?—тіп чох харындазынзар килді.

— Сат алтын книгаңны. Сірерде пай аалӌылар чох поладыр, хан сірерзер чӧре чоғыл. Алтын книгадаң ниме идерзер сірер?—тіпче.

Чох харындазы садарға хынминча:

— Хаӌан пірее туза полғай... Минің палаларым тадылығ нимее хынадырлар...

— Сатпас ползаң, кӱснең пылап алам, —тіп, хыӌанча пай харындазы.—Позым пылап полбазам, ханға чоохтабызам. Ол солдаттар ыза пирер.

— Уғаа ла аларға итче ползаң, хайди идим зе, сатхайбын,—тіпче чох-чоос харындазы.

Нинӌе аларзың?

— Нинӌе пар малыңны пирер ползаң, ал.

Пуларның чооғын пай харындастың ипчізі ізік

кистінде истіп турған полтыр. Чох харындазы пазох пірее ниме кілебіспезін тіп хорығып, апсағына кӧӧлӌе тапсапча:

— Ал табыраанӌа... Алтын книга піске прай ниме пирер. Таңдох ханнаң даа пай поларбыс.

Паазы килізіп, алтын книгазын садыбысты чох ха-рындазы.

Таңдазында пай харындассар аалӌылар чыылысхлап парғаннар: пайлар, кнестер, хамнар. Хан ипчізінең мындох. Кӱмӱс книганың сыйы ас полып, прайзы алтын книганың аарлығ сыйыхтарын сағып одырлар.

— Пу сыйых сыйых паза, амох мин артыхты кӧзі-дем,—тіп, иб эзі алтын книгазын аза тартхан.

Аза тартарынаң, ікі тохиах: тох-тах! тох-тах! пола тӱскеннер. Аалӌыларны харах-хулах пастыра, хамах-пас орта соххлап сыхханнар. Иб істі, оңар-тискер тӱзіп, кӱгӱрт чіли кӱзӱрепчедедір.

Пай харындас алаң асханнаң книгазын даа чабарын ундубысхан. Тохпахтар прайзын талдыра саапсалғаннар. Хайди полза оңарылып, книгазын чабызып, кӧрзе, хан стол алтында чадыр, аның ипчізі сірее алтына кір партыр. Аны кӧріп, пу пайның худы сыхча. "Ам маға оңнығ полбас," — тіп сағынча ол.

Хорыхса даа хайди итсін, ханны айылдырып хайынча.

Азахтанып алып, хан талай чіли тасча, парыс чіли сатырапча:

— Син, адай палазы, чӱлме, піди сыйлирға хығыр-ған нооң! Чахсы, амох кӧрӌеең кӧрерзің. Пиріс алыс-таң кинек полбас!

Аның соонаң алны-кистіне чӧрӌең солдаттарына пай харындастың мойнын кизе саптыр салған.

Чох-чоос харындас, пай харындастағы кӱмӱс кни-ганы алыи алып, чуртап мӧтеп халған.

Примечание

"Кӱмӱс книга" тіп нымах С. П. Кадышевтең пазылған. Иң пастап хакас тілінең 1946 чылда "Хакасскай фольклор" тіп сборникте публиковаться полылған, Абакан, 1946 чыл, 113 стр. Орыс тілінең "Сказки народов Сибири" тіп сборникте публиковаться полылған, Новосибирск, 1949 чыл, 20 стр.