Беда

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Пір аалда ікі харындас чуртаптырлар. Оларның пірсі пай полтыр, пірсі—чох-чоос. Пай харындазы чох-чоос харындазын киліскен чирде микелеп, киліспеен чир-де тикке тоғындырып хыйыхтапчададыр.

Чох-чоос харындастың пар-чох нимезі—чабалғынаң хаңаа, чудап парған ала пииӌек ле. Нинӌе дее тоғынза, ағаа оң полар чоғыл. Хайди полза інекке чидінзе, анзы ӧлбес чирдең ӧл парадыр, хой садып алза—хойы ӱридір. Ас таарыза—азы сыға чоғыл. Іди ле муханып пай харындазының алны-кистіне чӧріп чазыпчададыр.

Пірсінде пай харындазында ас кис чӧріп, ол ас аразында хапха ноо-да ниме чыып чӧреен ах сағаллығ апсах кізі кӧр салған. Кӧӧлӌе пас киліп, ол апсахты кистінең хаап алды:

— Ноо ниме ит чӧрзің мында?—тидір.

— Позыт, мин синің харындазыңның часказы-бын. Ағаа ис-пай чыыпчам,—тидір апсах.

— Часка ползаң, чоохтап пир: минің ӱлӱзім ноо нимедеңер андағдыр—нинӌе дее тоғынзам, пір дее оң полбинча?

— Синнең хада беда чуртапча. Син пу чирдең кӧӧлӌе, тапсабин, пасха чирге кӧзібіс, беда чуртыңда чат халар,—тіпче апсах.

— Чох-чоос харындас ибіне киліп, кӧӧлӌе кӧзерге тирінібіскен. Нинӌе-пар нимелерін хаңаазына таарлап алып, пала-пархазын, ипчізін одыртып алып чӧрібіскен. Ӱр бе, ас па парча ол іди, пір дее чир кӧңніне килізе чоғыл. Хайзы чирде ағас ырах полча, хайзы чирде от сапчаң чирі чоғыл, паза пірсінде хыра саларға хомай осхас. Іди парчадып пір кӧлге читкен—киліспинӧкче. Аннаңарох парир. Пара, пара пір чирге читті. Маңат чир осхас. Мал хадарӌаң, от сапчаң чир кӧп, хыраа даа чахсы осхас, суу, ағазы мындох. Мында тохтабысхан ол. Отах идіп аларға хабынза,—палтызы чоғыл—ундуп килтір. Хайди полза хаңаа алтында хонып алып, иртенінде, ала пиизіне алтанып алып, иргі чуртына палтызына парча. Ағаа параға ӱр полды ни зе, маға чоохтирға ла табырах полды.

Иргі чуртына читсе, ибде ноо-да нименің таң сыхтааны ба, таң улааны ба истілче. Аны истіп паяғы кізі чапсыпча. Анаң ізік азып ибге кір килді:

— Ноо ниме сыхтапча мында?—тіп сурча.

— Минмін, синің бедаң. Ноға мині тасти парыбысхазың?—теен табыс истілче.

— Ноо нимее кирексің маға?—тіпче чох-чоос харындас.

— Чох, ам синнең халбаспын. - тіпче беда.

"Пу нимедең пазох хайди осчаң",—тіп сағынча чох-чоос харындас. Ам, палтызын алып алып, иркінге тамкы тартарға одырып алды. Кӧрзе, коробказында пір ле спичка. "Пу нимені коробкаа суғып, алтын кӧлге кире тастабызим",—тіп сағынып алды.

— Че халбас ползаң, кір пу коробкаа. Кір полар ползаң, парарзың, полбазаң—апарбаспын.

— Ноға кірбеӌең, кірем,—тіп беда коробка істіне пір ле пола халған. Паяғы кізі, коробканы тыыда пикти палғап алып, чӧрібісті. Кӧлге чидіп, коробказын суға кире тастабысты.

Наа чирге киліп, пу кізі маңат чуртабысты. Малы мал полып ӧсчедір, ас салза—азы астаң артых поладыр. Чох-чоос харындазының піди чахсы чуртапчатханы пай харындасха истіл парған. Аның істі кӧйіп, сыдап полбады. Ам ол, "парып кӧр килим" тіп, чох-чоос харындазы чуртаан чирге чӧрібісті. Чох харындас, пай харындасты чахсы удурлап, сыйлапча. Паарсазып, сыйлазып одырған аразында, пай харындазы чох харындазының ноо нимедеңер чахсы чуртабысханыи, иске патыбысханын піліп алған.

— Беданы хайдар иткезің зе?—тіп сурча.

Мыннаң паризаң кӧл полар. Ол кӧлге кире

тастабысхам.

Аарлас, сыйлас ирткен соонда, пай харындас наныбысхан. Ибіне киліп, киме, сӧзірбе алып алып, пис чалчызынаң паяғы кӧлзер чӧрібісті. Беданы тудып алып, харындазына нандыра апар саларға сағын салды, анзы хатабох ӱрезін тіп.

Пір кӱн тастапчалар сӧзірбені, ікі кӱн тастидырлар ниме сыхпинча. Хайдағ даа палых сыхса, пай харындас „чох, пу нимес" тіп, позыдыбысча. Ӱзінӌі кӱнінде спичка коробказы учурап парған.

— Харын даа ам учурады!—тіпче пай. Ол коробканы ізебіне суғып алып наныбысхан.

Ибінде коробканы азыбысса, пір дее ниме кӧрін-минче. Истіп одырза, ноо-да ниме пис ӱстӱнде суғ сыға тудынып одырған чіли пілдірче.

— Эй, беда, хайдар сығып алғазың? Тӱс, амох мин сині эңе апар саларбын,—тапсапча пай.

— Чох,—тігіче беда,—парбаспын. Ол мині тик тее сала ла ӧдір салбады. Мин синде чуртим. Іди тібинең, беда чіт чӧрібіскен.

Ол сыынаң пай харындазының хониинда обал обал соонаң полып пастабысхан. Малы, хонии ӱреи пастабысхан. Пай кізі пасха кізее хасхан оймағына позы кір чӧрібіскен.

Примечание

"Беда" тіп нымах 1951 чылда 58 частығ М. М. Кокова теен хаас ипчідең пазылған. Пу нымах орыс варианттарға чағын. "Русские народные сказки" тіп сборниктегі "Горе" тіп нымахтаң тиңнестір. М. 1952 чыл.