Абыснаң кресен

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Хас-хаӌанох пір абыс чуртаптыр. Пірсінде ол пір залзар палаларны крӧске тӱзірерге чӧртір. Нанып одырып, ағас аразында хаңаазынаң тузіп, андармындар позының киреенең пар килерге тохтаптыр. Іди парып, уғаа ӱр полыбысханда, хаңаалығ ады, секке сыдап полбин, пас салыбыстыр. Абыс чолға сыхса, кӧлігліг ады чоғыл.

Хайди идер зе, олам чазағ парча. Ӱр бе, ас па парған, майых парып, пір хазыңның тӧзінде тынанып одырча. Кӧрзе, пір хара пииліг кресен чалаң пастырып одыр. Абыстың хырина читкенде, абыс аны тохтатча.

Чоох-чаахнаң олар орай пол парғанын.даа пілбин халғаннар. Абыс ол хазың тӧзінде хонарға тіпче. Кресен чарадыбоғысты. Ікӧлең хончалар.

Иртен турзалар, кресеннің хара пиизі хулуныӌах тӧрідіп алтыр. Абыс ам чабалланча, аның істі кӧйче. Кресен ӧрінгенінең чоохтапча:

— Харын даа хара пиим чахсы тӧрідіп алды.

— Чох! чох!—тидір абыс,—синің хара пииң тӧрітпеен! Хулуныӌахты минің хазыңым тӧрітті!

Кресен маң пирбинче, абыснаң тартысча. Че узун састығ айнадаң кем азар?

— Чарғаа параң,—тіпче абыс.

Позы пос алнында: "Анда мин сннің кӧрӌеең кӧзідем",—тіп сағынча. — Параңох!—тіпче кресен.

Ам пу ікӧлең, хара ппиге усхазып алып, чарғаа парчалар, ӱр бе, ас па парғаннар, чарғаа читтілер.

— Син піске сынны чоохтап пир!—тидір кресен.

— Сын чоох чоохтаан ӱчӱн ахча кирек полча,—

тіп нандырча чарғыӌы.

Ахчаны кресен хайдаң алзын за? Абыстың ахчазы пар даа полза, харамнанча: час малнаң ноо ниме пола чоғыл. Азынада ахча тӧлеп салза, ӧл тее парар тіп сағынча ол.

— Че, ах сағал апсағассар параң!—тіпче кресен,— ол ахча даа чох чоохтап пирер!

Ырах нимес аалда пір хыр апсах чуртаӌаң полтыр. Хачан даа пір дее кізіні микелебеӌең полтыр ол. Кічігні хыйыхтабин, киріні пазынмин, хызыханнарға полызып чуртаан ӱчӱн аны ах сағал тіӌең полтырлар. Абыстың андағ ах сағалзар парары килбинче. Че ол даа хайди итсін, парбасха итсе, хулунны холға кирері кӱс, парарға килісче.

Пу апсахсар киліп, абыс пастағыдаң сығара хайди полғаннарын пурнада чоохтап пирді.

Апсах, абыстың чооғын истіп алып, кӱлімсірепче;

— Мин пӱӱл талайларға, океаннарға арыс ас салғам, пір дее ӧспин парды,—тидір.

— Тьфу! Алығ, талайда хайдағ ас ӧсчең!—тидір абыс, аны истіп алып.

— Тьфу! Алығ, хазың ағас хайди хулун тӧрітчең?—тіп нандырча ағаа апсах.

Абыс утыр таа салза, кресенні салбасха харасча:

— Че минзер параң, ноо ниме ӱчӱн хырысчадарбыс піс. Анда мпнің сыйым кӧрерзің,—тіпче ол.

Абыстың чуртапчатхан ибінзер килділер. Абыстың ипчізі пуларны ас-тамахтың чахсызынаң, арағаның хатиинаң сыйлапча. Кресен ам изіріп пастады, соонаң ол, пілбеске кіріп, чуул партыр. Абыс ирепчі ам пу кресенні посха хайди тоғыңдырӌаң тіп сағынчалар.

Йртен, кресен усхунғанда, абыс ағаа чоохтапча: Син минде пір чыл тоғынарзың!

— Нименің ӱчӱн?—тіп сурча кресен. — Ундубысхазың ма хараа, тоғынар полып, ахча алғаның?—тіпче абыс.

Кресен, сағын кӧрзе, абысха микелет салтыр. Ол даа хайди итсін зе. Пос алынӌа сағынча: „Мындағдаң танысханда, хойныңда палтылығ поларға кирек полған. Ам мыннаң азырылары сидік".

— Алған ползам, тоғын пиргейбін зе,—тидір.

— Чахсы, пӱӱнӌе тынанып ал, таңда хыра тартарға парарзың. Кірлес алтындағы петух тапсазох, турып парарзың!—тіп чахыпча абыс.

Ор хараа ирткендӧк петух тапсады. Кресен, ус-хунып, ікі хара ат кӧліп, салдалығ парарға итче. Абыс тохта тидір:

— Мына, пу хара адай алныңӌа парар, ол чазыда парып, хайда чатса, анда тартарзың. Ол турбаанда, нанмассың.

— Чарнр,—тіпче кресен.

Ам парир, адай алнында парча; пара-пара адай ча-зыда чадыбысты. Олох чирде хыра тартча кресен. Хараа пол парғанда, адай нанча, кресен наныбохча.

Ӱр бе, ас па тоғынған кресен. Ам хатығ, хазыр абыста хара чобағ кӧрібісті. Петух, хараа турып, кірлес алтьінда тапсачаан на тапсапча, кресен, тізең, хыразын тартчаан на тартыпча. Ам ол пу петухты ӧдірібізерге сағынып алды. Пірсінде кресен иртӧк, петух тапсир алнын-да турып алып, тасхар сыхты петухты ӧдірерге. Сығабас, петух "ке-ке-рӱ-ӱ-ки"—тіп париғанда, хаап, тамағын хысти ағаснаң сазыбысты. Петух паза сағба-суғба чох пол парды. Ол хараағызын кресен тосханӌа узуп алды.

Абыстың хаты, иртен тасхар сых пар киліп, абысха. хысхырча:

— Батюшка, іӌең кірлес алтында ӧл партыр!

Аның хысхырғанына от хазаазында узыпчатхан

кресен тура салған. Кӧрзе, сынап таа ол петухты ӧдір-ген чирде, абыстың іӌезі чадыр. Ол сизін салған, пу петух полбиндыр, абыстың іӌезі петухха хубулып, тапеаӌаң полтыр.

Абыс кресенге чоохтапча:

— Син, хомды идіп, іӌемні чахсаан чыып сал. Кирі дее полза, минің изім, пайым чахсы кӧрӌең полған. Кресен, туюххаан уннығ аңмарға киріп, ӧлген инейні, ахсына ун тыхтап салып, холларына ағас тудындырып, одыртып салды. Иртен иртӧк абыстың ипчізі халас пдерге аңмарзар унға парды. Аңмар ізиин азыбысса, абыстың ӧлген іӌезі пу одыр. Абыстың хаты хорыхханынаң, таңах ла чіли, хысхырбннаң, аңмар ізиин чаппин даа, ойлабысхан. Ам абысха чоохгапча:

— Іӌең аңмарда ағастығ одыр, ун пирбинче.

Абыс аңмарзар ойлап парза, сынап таа іӌезі ун

хадарып одырча.

Абыс пазох чахыпча кресенге:

— Іӌемні, сыыраттарзар апарып, чахсаан тыхтап сал. Пазох айлан килбезін.

Кресен, ат кӧліп алып, абыстың іӌезін таарлап алып, чазызар апарча. Абыстың кӱрең асхырлығ чылғызы пар полтыр. Чазыда ол, чылғының кӱрең асхырын тудып алып, абыстың іӌезін ағаа мӱндіріп, аңдарылбас иде палғап салған, оң холына ағас тутыр салған. Анаң кӱрең асхырны салыбысты.

Кресен айлан килгенде, абыс сурча аннаң:

— Чахсы тыхтадың ма?

— Маңат, маңат тыхтадым, батюшка!—тіпче кресен.

Ӱр бе, ас па полғанда, абыс пір пии мӱніп алып,

чалаң чылғыларыи кӧрерге парча. Чылғыларына чағдап одырғанда, кӱрең асхыр аның мӱн салған пиизін кӧр салып, кістебинең абыссар удур пу ойлап одыр. Абыс кӧрзе, ӱреен іӌезі кӱрең асхырға мӱн салған, холында ағастығ пу киліп одыр. Абыс аны ла кӧрбинең, сах аннаңох айландыра тартхан ибінзер, хамӌы саап, чӱгӱртіп сыххан. "Ох, господи! Иисус Христос!" — тіп, худайға крестенче.

Кӱрең асхыр читпес нимес чидерге чӧр, чағдабинаң чағдап одыр. Ады пір канава азыра сегіргенде, абыс аңдарылып чӧрібіскен. Кӧрчетсе, ииизі ибзер ойлап парир, кӱрең асхыр, тізең, абысха чидіп одыр. Абыс, чазынарға тіп, канавазар тоғылахтана халды. Кӱрең асхырға алтанған іӌезі кӧні ибзер чӧрібісті. Олар пртіп парғанда, абыс, канавадаң сығып, харапча.

Кӱрең асхыр ол пиині сиден ибіре сӱректеп киліп, ам чылғызынзар чалап одыр.

Аны кӧріп, абыс нандырох канавазар, ӧрке чіли, кір чӧрібісті. Асхыр абысты иртіп парғанда, абыс сағыс чох ам ибінзер ӧстеп ала айланча. Уғаа даа кндей инеп тіп сағынча абыс. Чон кӧр салза, маға чуртас чох полар.

Ибіне киліп, кресеннең сурча:

— Іӌемні хайди тыхтачаң, чир алтынаң сых полбас иде?

—Тых тирӌыхпын мин аны,—тидір кресен,—кӱзімсаам читпинче. Син, батюшка, мині чахсы азыра, чалын пир паза ибзер пір саңай позыт. Аны тыхтирын мнн пілем.

— Сых полбас ла иде тыхтазаң, мин саға кілеен не нимең пирем, паза ибіңзер нанарзың!—тігіче абыс.

Кресен ӱс кӱнге читіре тынанча, тынанып алып, ам чазызар парды. Абыстың іӌезін, кӱрең асхырдаң тӱзіріп алып, сыыраттарзар апарып, чир хазып, тыхтап салды.

Иирде, кресен айлан килгенде, абыс пазох сый-лапча аны. Анзы пис кӱн кӱлеттеп алған соонда, абыс аны, ікі хара ат кӧл пиріп, ибінзер позыдыбысхан.

Примечание

"Абыснаң кресен" тіп нымах 1947 чылда Асхыс районында, Кызласовтар аалында, 70 частығП. М. Аданаков теен сағай кізідең пазылған. Хакас тілінең пастап "Алыптығ нымахтарда" публиковаться полылған. Абакан, .1951 Іыл, 240 стр. Пу нымах орыс нымахтарына чағын.