Абахай пахта

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Алында—пурунда полтыр пу кирек. Ӧӧк суғның хазында Абахай Пахта теен хыс пала чуртаптыр. Алтон сӱрмезі арғазына чайылып, иліг сурмезі иңніне чайылып, аар айланза, ай чіли, пеер айланза, кӱн чіли, пас чӧрӌең хыс чахсызы.

Олох чирде Хайырғас теен ооллығ ӧкіс ипчі чуртаптыр.

Абахай Пахта Хайырғасха кӧӧленӌең полтыр. Хайырғастың, тізең, Абахай Пахтаға кӧріп, істі хайыл чӧрчең. Чир тустығ нименің тузы полӌаң нимес пе зе, Хайырғас Абахай Пахтаға сӧс сӧлепче. Че пулар молӌас салған туста, Алтай чирінең ала хула аттығ Моол ханы киліп, Абахай Пахтаны Хайырғастаң пылап, апарыбыстыр.

Алтай чирінде Абахай Пахта, чирі—суун, кӧӧленгенін сағынып (чир ӱстӱнде олардаң аарлығ ниме пар ба?), чобаға тӱсче. Алты чыл чуртап, ӱс пала даа тапхан соонда, Абахай Пахтаның чобаа иртпинче, ирі кӧңніне кірбинче: ол апсағынаң даа, пасха даа кізінең пір дее сӧс алыза чоғыл.

Читінӌі чылында Абахай Пахта апсағына чоохтапча:

— Ӱс оол тӧріттім сағаа. Амға читіре синнең пір дее ниме сурбаам. Ам мағаа пір чахсы ит пир: той ит. Прай чоныңны чығ. Ас—тамахтың тадылиин, арағаның хатиин тимнет.

Моол ханы ӧрінгенінең той идерге чахығ пирібісті. Чағынхы чон чазағ килчедір пу тойға, ыраххылары чалаң чыылысчалар. Тойда, ыр—кӧг пасталған туста. Абахай Пахта, чуулған полып, тӧзекте чадыбысхан. Ӱр бе, ас па полып, сизінчетсе, чон чуул партыр, сағба истілбинче.

Ибдең кӧӧлӌе сығып, Абахай Пахта ат палғаӌаң алтын столбазар пастыр парған. Ала хула атха алтанып алып, апсағын, пала—пархазын тасти, ӧскен, тӧреен чирін талаза чӧрібіскен.

Ала хула атнаң Кимні азыра сегіртіп, ікі тулиин чучап, сазын таранып одырғанда, Кимнің тігі саринда апсағы сӱргінӌінең чиде тӱстір.

— Алғаным чахсы, Абахай Пахта, айлан. Ӱс палаа читіре чуртап, хайди полғаның полӌаң? Кис нандыра. Позың киспес ползаң, ала хула адымны салыбыс!— тіп тапсапча апсаа суғ озаринаң.

Абахай Пахта сағын кӧрзе: пір саринаң парынаң сыххан палалары аястығ, паза пір саринаң, ооллары ӧс парзалар, пабаларынаң хада ада чиріңе айтыс пирбес осхастар, улуғны улудар, кічігні кістедер осхастар. Хайнапчатхан чӱрегін пазына:

— Палаларың ағылып, Кимнің ортызына таста, анда айланам! — тіп нандырча Абахай Пахта.

Аны искен хан кізі, парып палаларын ал килген. Ӱс оолғын ӱзінең Кимнің ортызына сас ойда тастаан. Хазыр суғ Моол ханның орай час палаларын ағьіс чӧрібіскен.

— Алғаным чахсы, Абахай Пахта, ікінӌі сурииңны толдырдым. Орлап халар оолғым чоғыл, хысхыр халар хызым чоғыл! Че ам кис пеер нандыра! —тіпче апсағы.

— Че ам минің оолларым минің чоныма ыырӌы полбастар,— тіп, Абахай Пахта, адына алтанып алып, чирі—сууна кӱс салыбысхан.

Чиріне читсе, Хайырғас, хат алып, той итче. Олған—узах ойынға сых партыр. Хайырғастың іӌезі, Абахай Пахтаның килгенін кӧр салып, оолғынзар ойлабысхан.

— Алай палам, Хайырғазым, Алтон кииктің пазы полған Ах—ой киикті, Ӧӧкке килзе,

Атарӌыхсың ма оңдайлап?—тіп ырлапча оолғына. Хайырғас нандырча:

— Алтай чиріне парған Абахай Пахта, алты чыл полып, Алты палалығ килзе,

Ам даа алам, іӌем—иркем!

Іӌезі пазох ырлапча:

— Алай иркем, Хайырғазым, Читон кииктің пазы полған Чир ой киикті, Ӧӧкке килзе, Атарӌыхсың ма оңдайлап?

— Алай, іӌең, ноға атпаӌаң читон кииктің пазын?—тіп Хайырғас ырлапча:

Чир чабалы кӱстеп апарған Абахай Пахта, читі чыл полып, Читі палалығ килзе, Чир дее чох тібеспін.

Аны искен іӌе кізі оолғын аалзар чидектеп чӧрібіскен.

Хайырғастың наа алған ипчізі мында ах—тик чатхалған.

Килзелер, Абахай Пахта алачых ибде одыр.

— Алында—пурунда ал полбаан Абахай Пахтаны ам аларбын! —тіпче Хайырғас Абахай Пахтаға.

— Чох, саға мині аларға чарабас,— тидір Абахай Пахта,— алып кізі пістің чирге сӱріс килзе, чонны аттаң чазағ, киптең чалаас халдырар, пісті тоозабысты ӧдірер. Синің алачииңда одырып алдым позыңны кӧріп алдым. Ам маға ниик полар. Маға, паарсаба. олох чазыда халдырған игічіңні ал,—тіп, Абахай Пахта тасхар сых чӧрібіскен.

Аның соонаң, адына алтанып, халын путха хамӌы саап, Абахай Пахта чӧрібіскен.

Хайырғас аны кӧріп, харах чазын хан идіп, улуғ чобағда чазызар пастырыбысхан.

Ол сыынаң аны пір дее кізі кӧрбеен тидірлер.

Примечание

"Абахай Пахта" тіп былина 1951 чылда Широ районындағы "Алтын чул" тіп колхозта чуртапчатхан 50 частығ И. Ф. Коковтаң пазылған. Пу былинаныъ вариантын Н. Ф. Катанов, 1889 чылда Асхыс районында Олтоков аалында пазып, "Образцы народной литературы тюркских племён" тіп книгада сығарған,СПБ, 1907 чыл, 393 №.