Аат палазы хубай хус паза ир тохчын

Материал из sostik.info
Перейти к: навигация, поиск

Алында-пурунда апсах-иней чуртаан-иргептірлер. Паарларынаң сыххан пала чоғыл оларның, істілерінең тӧреен ирке чоғыл. Орай часха чит парған, чабалғына тураӌахта чуртапчалар. Пір інегес, пір адыӌах пар оларның. Пуларға хонӌых полып пір садығӌы кізі чуртапча.

Кирі кізі иртеӌіл нимес пе зе, пістің дее апсах иртен иртӧк турадыр.

Пірсінде ол, чабал адын кӧліп алып, одыңнап парир. Ырах таа парбаан, одың таарлап алып, тынанып одыр. Тамкы тартарға полып, отых сахса, оды іди ле пызыңни тӱсче, ибіре хырин чарыдып. Апсах , кізі іди от чариина кӧрчетсе, ырах нимес ноо-да ниме хазарчатхан осхас. Алай хар ба пу тіп сағынча апсах. Таяхнаң ілдіріп алып, позынзар чылдырып алып, кӧрзе — нымырха. Пу ибіркі хая хоолларында чӧріп, апсах кізі аат нымырхаларын удаа тапчаң, че сарсыхха урунмаан полған.

Ол нымырханы, хойнына суғып алып, ибіне ал килген. Одиин тӱзір салып, ибге кіріп, нымырхазын инейіне кӧзітче. Аатти осхас кӧк ала нымырха. Мының алнында апсах-иней чон аразында тунғус ааттың пастап ла туған нымырхазы ах кӱӌӱгес полӌаң тіп чоох исчең полтырлар. Пу тунғус ааттың пастағы нымырхазы полбазын тіп, апсах аны сынап кӧрерге итче. Аннаң андар апсах ол нымырханы холтых алтына суғып, палаланзын тіп, ит ізиине тутча. Іди ікі ай тутхан, соонда сынап таа нымырхадаң ах кӱӌӱгес чарылып сыхтыр. Ам ол кӱӌӱгесті пір дее кізее кӧзітпин азырапча.

Пістің апсах пай садығӌы хонӌығынзар удаа кір чӧрӌең, атхан-сапхан аң-хус идіне, аң терізіне іпек орнас килӌең полған. Чалғыс інеенің сӱдін ах кӱӌӱгесті азырап салӌаң.

Ах кӱӌӱгес адай сині ӧс парған, уяда тудылбиныбысхан. Апсах адайын аат палазы Хубай Хус тіп адап салған. Пірееде адайын тасхар сығарыбызадыр.

Кічіг дее полза, ол адай эзіне ӧртек ағыл пирче. Соонзар аннаң даа улуғ хустарны, аңнарны даа тазып пастаан ах адай. Апсахтың ибінде аң-хус иді толдыра полыбысхан, аарлығ аң терізі дее тоозылбиныбысхан. Оларны орнасса орназып, сатса садып, апсах-иней чахсы чуртабысханнар. Пай хонӌыхсар даа чӧрбес полыбысханнар.

— Апсах хайди чӧрбес полыбысты? Алай пірее чирде тыны сых парды ба кирі айнаның?— тіп сағынча пай садығӌы.

Пірсінде, піліп аларға тіп, пай садығӌы апсах-инейзер кір парды. Кӧрзе аңның, хустың иді, терізі іди ле! Садығӌы сизін турза, апсах аарлығ аң-хус терізін пасха чирге сат турған осхас.

— Мынӌа кӧп аң-хусты хайдаң аладырзың, апсах?— тіп сурча садығӌы, нименің оңдайын пілерге хынып.

— Хайди полза аңнап аладырбын. Кирі дее кізінің ырызы полӌаңох полтыр,— тіп нандырча апсах.

Садығӌы кізі тарынғанынаң, ізігін тазылада чаап, сығып чӧрібіскен.

Ӱр бе, ас па чуртааннар іди апсах-иней. Пірсінде ӱлӱкӱнде, оларны ааллап хығыртып, пай садығӌы ат ыза пиртір.

— Пу тик ле полбинча... Кӧрген нимессің ме зе ізікті тазылада чапханын,— тидір инейек апсағына,— Ам ол піске араға ізірер. Аң-хусты ноо оңдайнаң піди илбек тутчатханыңны чоохтабаанда чарабас; оғырға санир. Чоохтабыссаң, Хубай Хусты садызар. Садыбызарға — адай аястығ, сатпасха итсең—ідӧк алып алар.

— Алай, иней, Хубай Хусты читі пызолығ інекке пирібізең ме?—тіп сурча апсағас инейінең.

— Чох,—тидір инейі,—нинӌені дее пирзе, садарға чарабас. Алар полза, кӱснең алзын.

Апсах-иней хайдар даа парзалар, Хубай Хус олардаң халбаӌаң. Пасха адайлар аның харнынӌа ла полӌаңнар. Ам пістің апсах-иней, хаңааға одыр салған, садығӌызар ааллап парилар.

Садығӌы пуларны аарлап, кірлесте удурлапча. Ибге киріп, астың тадылиинаң, арағаның хатиинаң сыйлапча.

Инейек, кӧйтіктеніп, іскен пол саладыр. Апсахтың, арағаа кӧріп, хыӌазы тудыбысхан, ол арағаа алдыртпас нимес, алтыртар осхас. Садығӌы ағаа урған ӱстӱне урып одыр. Іскен аразында садығӌы сурча апсахтаң:

— Син маға ноға талбах истебинібістің, апсах?—тіп.

— Харныма сыданчатханда, талбахты даа ноо нимее истим...,—тидір апсах.

— Хайди тик чирдең иске патыбысхазың?— Мының алнында чабал харныңа даа сыдабаӌааң хайза?— тіп сырбалып одыр садығӌы.

— Минің адай пар... иртеннең иирге читіре ибге аң-хусты тазып ла маңнанар чоғыл,- тіпче апсах.

Пай кізі ол адайны садыс сыхты.

-- Че, чарайза. Читі пызолығ інек пирёр ползаң, алғайзың,—тігіче апсах.

Инейек апсахтың хабырғазынаң сасхлапча, че анзы илемезін иртібіскен осхас, пір дее ниме сизінминче.

— Чох, Хубай Хусты мин сатгіаспын, —тидір иней-ек,—ӧдіртеечедіңер, сатпаспын.

Стол кистінде одырған аалӌылар инейекті чӧптеп-челер:

— Пирібізіңер. Сірер апсах-иней пол парғазар, адайнаң ноо ниме идерзер?.. Олох таа андағ адай тик халар,—тісчелер.

— Адайыңар ӱчӱн читі пызолығ інек пирем, позы-ңарны ӱреенӌе азырим,—тидір садығӌы. Сарысса даа иней кізі, чоннаң азынып, хайдар парзын. Хайди даа итсе, оларни полар осхас. Ол туста истігнің кӱзі полӌаң полбас па за,—Хубай Хусты пирібіскеннер.

Аат палазы Хубай Хус аны іди садыбысханнарын піл салтыр. Ам аңны хусты садығӌаа тазыпча. Садығӌы уламох пайыпча.

Пірсінде Хубай Хус, тайғада чӧрчедіп, сыын сӱр париған пулан пысхағы саналығ кізее учурап парған. Ам Хубай Хус оларның ай соона кірібісті. Іди сӱрдір гіарирып, сыын сананып одырза, аның адайдаң даа, аңӌыдаң даа осчаң оңдайы чоғыл. Кӧрзе, алнында пір илееде улуғ кӧл (ол кӧл Ағбан пазында полған ма хайдағ). Чир осчаң оңдай чохта ла сыын ол кӧлге кире сегірібіскен. Аны сӱрген аңӌы тура тӱсті. Соонда ноо-да ниме килигенін сизін салып, ол айлана тӱскен. Кӧрзе, чоон ах адай пу килир... Хорыхханынаң аңӌы ойда одыра тӱскен, саналары, тізең, ол туста азахтаң азырыл парып, кӧлзер пір ле пола халғаннар. Адай чахсызы килген узынаң кӧні кӧлге кире сегірген. Сыынны сӱре чидіп ніткедең хапхан, кӧлдең сығарып одыр.

Аңӌы кізі прай аң-хустың тілін пілӌең полтыр.

Истіп одырза, сыын алданчатхан осхас:

— Мині дее тудып син, аат палазы Хубай Хус, ӱр тох поларзың ма? Минің тӧрт палам ӧкіс халарға чӧрлер. Оларға даа ачындах, Хубай Хус!

— Минің эм-кӱлиим апсағас мині пай садығӌаа садыбысхан. Садығӌы апсах-инейні ӧлгеннерінӌе азырир полған. Аң-хусха ачынып, оларны позыдыбыс турзам, садығӌаа ноо туза полар? Ол апсах-инейні азыраби-ныбызар,—тіп, ах адай сыынны арғазына арта тастап алып, ибін талаза пас салыбысхан.

Аат палазы Хубай Хустың алып адай полғаны прай улуғ кічіг аң-хусха сағбаланчатхан полтыр. Аны паяғы аңӌы даа пілӌең полтыр. Аннаңар ол ах адайға мисет полбин наныбыстыр. Аның Ағбан пазында кӧлғе кірген пулан пысхағынаң иділген саналары соонаң Сырдаң ырах нимес кӧлде табылтыр. Аннаңар ол кӧлні "Пуланнығ кӧл" тіп адап салтырлар. Аат палазы ах адай сыыны чӱктеніп ибіне читсе, апсах-иней, частары алып, ӱреп партырлар. Адай чахсызы, эзіне сағынып, чобалчададыр: апсах-инейнің эн чуртында улупча. Ол чіг ниме чібечең полтыр. Пола-пола ол азах сани чӧрібіскен.

Пірсінде, іди чӧрчедіп, ол пӱӱрлерге хозыл парған. Оларнаң хада мал тутча. Сын пӱӱр поларға итсе, чіг ит чіп полбинча, чӱрее пӱӱрни осхас сӧрӧн нимес. Ах адай астап, тӱреп парған.

— Син, аат палазы Хубай Хус, чирні ӱс хати хаап. азыр,—тидір ағаа пірсінде тізі пӱӱр,—Анда пір дее ни-медең хорыхпас поларзың. Ноо даа нимее чӱреең хабар.

Адай чирні, ӱс хати хаап, азырыбысхан. Аның соонаң ах адайның чіг ит ле чирі кил чӧрӌең. Хубай Хус хыӌалығ, итке харны тоспас, ханға сухсуны ханмас пол парған.

Іди аңнап, маллап чӧріп, Хубай Хус ікі чоон пуланны сӱр сыххан. Ос полбин, пуланнар турыбысханнар.

— Пісті дее тудып, пістің идібіске ӱр тох полар-зың ма, Хубай Хус? Пісті піди иткенӌе, син маллығларның малын тудып чізең артых полбас па?—тіс-челер пу ікӧлең.

Хубай Хустың пуларны истері дее килбинче. Адайның амалын алчаа чохта пір пулан тапсапча:

— Сооңда килиген нимең полӌаң, Хубай Хус?—

тіп.

Адай аар пеер айланған аразында ікі пулан аны ікі саринаң ӧдіре сӱзібіскеннер. Хубай Хус мында, ӧлбес чирде, ӧл халған.

Паяғы тізі пӱӱрдең читі сарығ пӱӱр, сигінӌізі хасха хара пӱӱр тӧріптір. Пулар прайзы аат палазы Хубай Хустың палалары. Пастап ах адай хозылған ӧрдегі пӱӱрлер тоозылған полтырлар.

Чир тустығ нименің тузы полӌаң нимес пе зе. Сигіс пӱӱр, сиирлері хатып, харахтары ханнанып, харнылары улам алғып, улам ачын полыбысханнар. Малны хуйдырып, аңны сиилдіріп, тудып, хыр тура парғаннар олар.

Пуларның піди сайбағ итчеткені кӧбізін Моол ханына читчең. Пӱӱрлер аның малын тың ӱредібіскеннер. Сигіс пӱӱрнің пазы полып Хасха Хара Пӱӱр чӧрче.

— Пу аат палазы Хубай Хустаң тӧреен пӱӱр по-лар,—тіпче Моол ханы. — Паза андағ алып пӱӱр хайдаң килер?

Ам ол, иң чӱгӱрік, иң кӱлӱк аттарны тапхлап алып, Хасха Хара Пӱӱрні сӱрдірче. Че Моол ханының олзрны сӱріп читчең ат чоғыл,—чит полбинчалар.

— Ким хазында, Тустығ Пӱкте, Ир Тохчын теен кізі чуртапча, —тидір Моол ханы.—Аның ӱс хара ады пар. Улуғ Харат, Ортын Харат, Очы Харат. Хасха Хара Пӱӱрге читсе Ир Тохчынның Очы Харады ла чидер. Паза аны читчең ат чоғыл. Очы Харатты тіледіп ызарға кирек.

Моол ханының оолғы Хара Моол, хызы Абахай Пахта полтыр.

— Хара Моолны ысса, ир кізее Ир Тохчын хатығ паарланар,—тидір Моол ханы,—адын пирбес. Хайдағ даа полза ипчі кізее ир кізі чағ паарлығ поладыр. Тың хатығланмас.

Ам, араға тимнеп пиріп, Абахай Пахтаны ызыбыстылар.

Абахай Пахта Ким хырина, Ир Тохчынның тузына читкен.

— Киме кизіріңер!—тіп хысхырча суғ озаринаң.

Тохчынның чоны, аны истіп, чоохтапчалар:

— Ким озаринда ипчі хысхырча, киме тілепче,—тіп.

Ир Тохчын кимеліг кізі ыза пирді.

Абахай Пахта арағазы, ас-тамаа хада килтір. Иб эзі Ир Тохчынны арағаның хатиинаң, ас-тамахтың тадгншаң сыйлап парир. Ӱр, ас полғанда, Абахай Пахта чоохтапча:

— Я, мині пабам ысхан. Хасха Хара Пӱӱр чаныбысха чит парир. Аны хайди даа сӱріп тударға кирек. Аны сӱріп читчең ат синің Очы Харадың полтыр. Аны сур килдім.

— У-у-у... Кічіг Харадымны аябин хайди пирер полғам. Улуғ Харадымны пирем,—тидір Ир Тохчын.

Абахай Пахта, "Кічіг Харат, Кічіг Харат ла" тіп, тохтабинча. — Уғаа полбаанда Ортын Харадымны даа ал.— тидір Ир Тохчын.

Араға кӱстіг ниме—кемге сыдабас? Іскен.ит ізеен туста, Ир Тохчын чӧпке кір чӧрібіскен.

— Че, чарайза. Пирем Очы Хараны даа,—тидір.

Ол хараазын хонып, иртенінде Абахай Пахта парарға

тимненче.

Че айытхан сӧс арығ ползын, атхан ух палығлығ ползын, Очы Харадыңны пир,—тидір Абахай Пахта.

Ир Тохчын таң пирер полған, таң отказ иткен пілбинче.

— Изіриим улуғ полған осхас. Пілбеске кір пар-тырбын. "Адың пирер полғазың,"—тіпче Моол хызы.

Андағ полған ма, апсах?—тіп сурча ол пір апсах-

таң.

— Я, —тіпче апсах,—пирер полғазың. Мин хол чарғам.

Паза хайди итсін Ир Тохчын, пазын тырбанып ала, Очы Хараны пирібісті.

— Читі ле кӱнге пирчем. Читі кӱн иртсе ағылба-заңар, адыма позым парам,—тидір Ир Тохчын.

Хан хызы Хасха Хоорадына алтанған, Кічіг Ха-ратты чидекке алып, чирі-суун талаза чӧрібісті.

Аң чабаллары мал ӱредерін тохтатпинчалар. Хара Моол Очы Харатха алтан салған. Чон чыып, Хасха Хара Пӱӱрні пазорлирға ысчададыр. Ам пулар сигіс пӱӱрні сӱр сыхтылар. Пір хырны азып, ікінӌізіне сыхчададырлар, пір ойдаң сығып, ікінӌізіне кірчедедірлер. Оңыл-соңыл тағларны оймах-осхыл чіли иртіпчедедірлер. Очы Харат пӱӱрге читіре ойлап, иртібісчедедір. Хара Моол атса, чаза ла атыпча. Атызы даа анӌа ла полған полбас па за. Позының уянын пілінмин, ачиин ат чах-сызына читірче: хыя атсох, Очы Хараттың пазынаң хамӌынаң саапча. Ахсы-тілі чох малғох аӌырғанып чабалланча:

— Алығ аастың, син хойлаға тохтирын пілбинчезің!

Иирде, ибге айланып, Очы Харатты, тыын хазааға киріп, арғазына алтон пуд хум артып, алын азахтарын тимір кізеннең кізеннеп. постарының Хасха Хоор-адының мойнына палғап салғаннар. Тыын хазааны пиктеп салғаннар.

Хараа Хасха Хооратнаң Очы Харат чоохтасчалар:

— Синің эң-кӱлииң Хара Моол хайдағ андаг кізі полчаң?—Тіпче Очы Хара.—Хасха Хара Пӱӱрні атып полбаан ачиинаң мині сохча. Минің эм-кӱлиим Ир Тохчын пу синге читіре, пазымнаң сабардаң иртіп, пудымнаң даа саппаан. Че пістің чирзер тизең,. Хоорат.

— Парза парардааӌыхпын. Арғадағы алтон пуд хумны хайдар идерзің? Азахтарыңкізенніг нимес пезе?Тыын Хозааны хайди азыра сегіріп аларзың? —тіпче Хоорат.

— Пір-ікі сілігінземӧк, алтон пуд хум тӱс халар.. Тимір кізен ӱзӱлбезе, азаамда ідӧк тее парар. Тыын хазааны азыра сегірібізем, хайди даа. Кӱзің албинчатса, саға даа полыс пирем,—тіпче Очы Харат.

Ам пу ікі ат хачыбызарға чарат,салдылар.

Очы Харат пір-ікі сілігінерінең алтон пуд хум арғазынаң тӱс чӧрібіскен. Турған чирдең тыын хазааны азыра сегірген ол. Хасха Хоорат сегіргенде, кизін азахтары хандыр тузынаң хазааға арта чадыбысхан. Очы Харат, пастыр киліп, пазын суғып, кӧдірібіскен Хооратты. Орты хараа тузында ікі аран-чула ат Моол ханының чирін тасти чӧрібіскеннер.

Часпаң чазыларны чорыхнаң иртіпчедедірлер, хойығ тайғаларны ӧтіп киліп одырлар ат чахсылары, тирең суғларны чӱзіп кизіп одырадырлар, тайыс суғларны чортымнаң кизіп чададырлар; хая тағларны хысхаӌахти ибіріп, чылбыраң тағларны кӧні азып одырадырлар. Ӱр бе, ас па парғаннар олар іди, Моол чирін ырах халдырып, Ир Тохчынның чиріне сабылыбыстылар.

Ікі аран-чула гттың хачып одырғанын піл салып, читі сарығ пӱӱрнең Хасха Хара Пӱӱр сӱріс сыхтылар. (Пӱӱрні тик ле "ухаанӌы", "чир хулах" тібинче ниместер бе зе.)

— Уу-уу! Хооратты чирге кирек, симіс мал полтыр!—тісчелер читі сарығ пӱӱр.

— Чох, Хоорат.симіс тее полза, Очы Харатты чирге кирек,—тіпче Хасха Хара Пӱӱр.—Хоорат, пістең озып, хайдар парбас, хаӌаы даа піске нымзах ит, тадылығ киміркі полар ол. Че Очы Харатты чіп салбазабыс, ол хаӌан даа пістің чаныбысха чидер...

Ир Тохчынның Очы Харады ибдең сыххали пис хон салтыр. Хараа Ир Тохчын тӱс тӱзегіче: аның Очы Харады кізенніг килче. Анынаң хада хасха Хоорат килче. Олар хазып, Ир Тохчынның чиріне сабылыбыстылар. Кинетін читі сарығ пӱӱр, сигізінӌізі Хасха Хара Пӱӱр, киліп, оларны чіп чӧрібіскеннер...

ИртеніНде, усхунып, Ир Тохчын ипчізіне чоохтапча:

— Тӱзім полӌаң ма, тӱлім полӌаң ма? Очы Харам ікі алын азағын кізеннет салған, Хооратнаң палғас-тыр салған хазып одыр. Ибге чидіп одырғаннарында, читі сарығ пӱӱр, сигізінӌізі Хасха Хара Пӱӱр, сӱріс киліп, Очы Харатты чіп салчалар.

Ир Тохчын тыстан полбаан. Азыранып албинаң, Ортын Харатты изерлеп алып, чӧрібіскен. Ырах таа парбаан. Кӧрзе, Очы Хараттың тіні ле халтыр.

Ир Тохчын, чап аңнарның ізіне кіріп, оларны Ағбан пилтірінде Ким хазында турған тағда тапхан. Пӱӱрлерні тағ чағали иртіре сӱр парирып, хысхыр парча:

— Пу ады чох тағ "Ирт тағ" ползын,—тіп. Пӱӱрлер, Ағбанға кире сегіріп, улуғ маңзытта кизіре чӱзіп, ойлас парчалар. Кидертін улуғ чил полча.

Ир Тохчын пӱӱрлерні читпес нимес — чидерге чӧр. Анӌада Хасха Хара Пӱӱр ӧріне хысхыр парча:

— Тастығ чирӌе ойлаңар. Ортын Харат хызырах малдаң тӧреен иолза, табаны чуға полар. Чат таа хал-ӌаң полбазын.

Читі сарығ пӱӱр тастығ чирні таллап ойласчалар, че Ортын Харат чағдаӌаан на чағдапча.

— Чил чоғар ойлазыңар. Ортын Харат кирі малдаң тӧреен полза, хамағы чуға полар. Чат таа халӌаң полбазын—тіп, хысхыр парча Хасха Хара Пӱӱр.

Че Ортын Харатха тас таа хатығ нимес, чил дее ӧтіг нимес—читі пӱӱрні читкенни чит парир. Ол оң-дайнаң Ир Тохчын читі сарығ пӱӱрні пір ухха чізе атхан. Ам чалғыс Хасха Хара Пӱӱр халған. Ам Ир Тохчын, аны сӱріп, атхан чирде адап парча:— Ээгінең теңзе, "Ӧӧк" ползын; сыртынаң тең-зе, "Сыр" ползын; пазынаң теңзе, "Паза" ползын; істінең теңзе, "Ис" ползын; азаанаң теңзе, "Асхыс" ползын; тамағынаң теңзе, "Тастып" ползын; ирнінең теңзе, "Ибіг" ползын; арғазынаң теңзе, "Арбат" ползын; соонаң теңзе, "Соос" ползын; табанынаң теңзе, "Табат" ползын; учазынаң теңзе, "Ут" пол-зын; пилінең теңзе, "Пии" ползын; хамағынаң тең-зе, "Хаал" ползын; Хасха Хара Пӱӱрні ӧдіре атхан чир "Хара тас" ползын.

Палығлат салған Хасха Хара Пӱӱр, Кимні азыра се-ғірчем тіп, суғның тігі саринда суға тӱскен. Суғдаң сығып, Кимнің тігі саринда сілігін турғанда, аны Ир Тохчын ӧдіре атыбысхан. Ол Хара Тас тузында пол-тыр. Аннаңар Ир Тохчын Хасха Хара пӱӱрні атхан чирлер аның адаанынаң адалтырлар.

Примечание

"Аат палазы Хубай хус" кип-чоох М. К. Добров-таң пазылған. Пу кип-чоохтың вариантын Н. Ф. Катанов пазып, публиковать полған. "Образцы народной литера-туры тюркских племён" тіп тоғысты кӧр, СПБ, 1907, 165 № паза пір варианты "Хакасскай фольклор" тіп сборниктің 1 № пар, Абакан, 1941 ч., 98, стр.